*** Trần Thành Mỹ - NHỚ VỀ...

NHỚ VỀ Thằng bé chạy sà vào lòng Nhan vừa nói đớt đát : « Cha …ò bà ngo…ại ». Cả nhà cười rộ lên vỗ tay khen lấy khen để, Nhan ôm bé vào lòng mà đầu óc quay nhanh tìm quanh xem ai là bà của cháu. Nhìn cô gái tươi cười trước mặt, mắt Nhan như mờ đi, một hình ảnh kỷ niệm lướt qua hoạt cảnh nầy giống như ngày xưa trên 30 năm về trước. Cũng là bà mẹ trẻ mang con về thăm bà, đứa bé hồn nhiên ngây thơ bập bẹ hai tiếng không dễ gì phát âm cho đúng.Tiếng Việt mình sao mà thâm thúy, tinh vi tế nhị tuyệt vời. Chỉ cần đổi dấu là nghĩa khác đi. Như với dấu nặng ta cảm thấy như cái gì cô đọng, nằng nặng, nghèn nghẹn, cả một khối lượng vô hình ấp ủ lên trên chữ « Mẹ », hay dấu sắc trên từ Má gợi lên một cách biểu lộ diễn tả tình cảm vui buồn yêu thương rõ nét điển hình . Nhớ ngày nào còn bên gối mẹ, rồi lớn lên đi làm chăng nữa, mẹ vẫn luôn chăm sóc từng li từng tí, nhắc chừng từng giờ ngủ bữa ăn. Ba Nhan mất sớm nên mẹ cưng con là phải thôi. Nhan lại là con cầu con khẩn vỉ mẹ Nhan đã sanh bốn lần mà chĩ giữ được một mình Nhan. Mẹ còn thường hay kể, lần mẹ mang bầu thứ ba, nên ở nhà gọi là Bé Tư, bé cũng ‘ ham vui ‘ ‘đèo bồng’ muốn đòi ra sớm khi được mới 6 tháng tuổi. Mẹ bị phải treo chân lên cao một thời gian theo lời khuyên của bác sĩ. Lúc nhỏ lại cũng không dễ nuôi đâu, èo uột đến nổi má bé phải ‘ bán’ cho chùa nuôi hộ. Luôn sống trong vòng tay của mẹ, Nhan lúc nào cũng cảm thấy như được tựa nương che chở dù mẹ góa con côi. Bạn bè cứ trêu Nhan nào là nhõng nhẽo, ‘mít ướt’ vì thấy Nhan mau nước mắt. Thật ra có lẽ chỉ có mẹ mới hiểu được phần nào tâm tình của Nhan dù không bao giờ nói ra. Mẹ nhận thấy từ ngày sau khi ba mất, bé Nhan như biết thân phận của mình nên ít nói hơn. Nhớ ngày xưa còn ba, bé quấn quít luôn bên cha, miệng tíu tít kể chuyện nầy chuyện nọ, thương mẹ nhưng sợ mẹ hơn. Bé đeo theo ba như cái đuôi, như mẹ nói đùa mỗi lần ba cho phép đi đâu theo. Càng lớn lên, bé Nhan càng có vẻ trầm lặng hơn, bé như cố sống theo những lời dạy âm thầm của ba từ cách đi đứng, ăn nói. Nhan bắt đầu tự lập như lời ba dạy, làm gì làm được thì đừng nhờ người khác. Siêng năng không phải tự nhiên mà có, mọi bắt đầu nào cũng không dễ dàng gì. Trước kia, sáng nào ba cũng gọi dậy để chuẩn bị đi học, bé thích ‘nằm nướng’ thêm một chút rồi có khi ngủ quên luôn làm ba phải gọi hai ba lần mới chịu dậy. Dậy rồi mà còn ngáp dài ngáp vắn, ba Nhan ít khi nào rầy mắng con mà lâu lâu kể câu chuyện nào đó răn đe, lồng vào một bài học mà đứa trẻ nhỏ nào lại không thích nghe những câu chuyện cổ tích, thần thoại. Từ ngày ba mất, con bé chỉ còn quấn quít vào mẹ, trút cả tình thương của cha vào mẹ. Có nhiều đêm, nhìn hai bóng lớn nhỏ hắt trên tường thay vì ba như ngày trước, biết con nhớ đến cha, mẹ vội cũng bắt chước ba thử dùng đôi bàn tay của mình in thành bóng hình con nầy con nọ, con chim con cò.Thương mẹ làm sao, đôi tay mẹ thường dịu dàng khéo léo đảm đang vẫn luống cuống bẻ qua trở lại cong vô dủi ra ngón tay nầy qua ngón khác, lật mặt trái phải bàn tay, vô hiệu, chẳng giống con gì, làm bé bụm miệng rồi phì cười. Mẹ còn nói nhỏ như phân bua : - Ba con làm, sao mà thấy dễ ợt như trở bàn tay, chớp một cái là một cái hình như xi nê chớp bóng truyền hình phù thủy. Con thấy không, có những chuyện mình tưởng không khó gì cả, thế mà làm trật vuột tuột luôn.Có nhiều điều mình thấy chẳng cần thiết biết làm chi, phớt lờ chẳng để ý, vậy mà một dịp nào đột nhiên xuất hiện, mình mới thấy mình đã vô tình bỏ lỡ cơ may thực hiện một điều có lợi hữu ích. Tiếc là hồi đó sao mẹ không học chút đỉnh tài đó của ba thì đâu có tệ như vầy. - Mẹ đừng buồn trách mình nữa, mẹ đâu có rảnh rang để chơi đùa với con nhiều đâu. Ba có dạy con vài kiểu tạo hình qua bóng, hôm nào mẹ con mình thử làm lại kỷ niệm của ba. Thật ra, ba trỏ bóng khi thì để dạy con một bài học kinh nghiệm nào đó như phải lượng sức, khả năng vốn có thật sự của mình chứ « đừng núi nầy trong núi nọ » hay « thả mồi bắt bóng », lần khác kể chuyện đời xưa như nhắc lại chuyện vợ chàng Trương liên quan đến cái bóng. - Vậy à, con còn nhớ chuyện ấy không ? Kể lại cho mẹ nghe đi. - Đây là chuyện của thiếu phụ Nam Xương Vũ thị Thiết vợ của chàng Trương. Người chồng lên đường đánh giặc phương xa, người vợ ở nhà mỗi lần con thỏ thẻ hỏi ‘cha đâu’ thường trả lời ‘Tối đến cha về’. Rồi đêm đêm dưới ngọn đèn chong, bà mẹ chỉ vào bóng mình in trên vách bảo : ‘Cha con đó đấy đấy’. - Cũng giống như mẹ con mình bây giờ, chỉ còn có hai bóng hình mình mà vắng hơi thở của ba. Con kể tiếp đi con. - Cho đến ngày thanh bình chàng Trương trở về. Thiếu phụ Vũ hân hoan đưa con đón mừng. Thoạt nghe mẹ nói ‘Cha con đó, con chào cha đi’, đứa bé giẫy nẩy la lên :’không phải đâu, tối đến cha mới về’. Thế là từ đó người chồng nghi ngờ lòng chung thủy chính chuyên của vợ. Không cách gì để tự minh oan, thiếu phụ Nam xương trầm mình xuống sông. - Quan niệm xưa đè nặng trên vai người phụ nữ đôi khi thật bất công và vô lý quá, trái với ngày nay, coi chừng quá phóng khoáng trở thành quá khích.Chuyện đó bàn sau e lạc đề, con tiếp đi. - Cho đến một tối nọ, dưới ngọn đèn chong, hai cha con yên lặng buồn thiu, thình lình đứa bé vui mừng chỉ bóng reo lên : ‘Cha con đến đó ! ‘.Bàng hoàng, hối hận, người chồng để minh oan cho người vợ sắt son và tạ lỗi với người quá cố đã lập miếu thờ nàng bên bờ sông oan nghiệt.. Về sau, có dịp vi hành qua thấy miếu tưởng niệm thiếu phụ Nam Xương, vua Lê Thánh Tôn có viết bài thơ tức cảnh mà học sinh có học bài nầy : Nghi ngút đầu ghềnh tỏa khói hương, Miếu ai như miếu vợ chàng Trương. ‘Ngọn đèn dầu tắt đừng nghe trẻ , Làn nước chi cho lụy đến nàng . Chứng quả có đôi vầng nhật nguyệt, Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng ! Qua đấy mới biết nguồn cơn ấy Khá trách chàng Trương khéo phụ phàng !’ Kỷ niệm chớp nhoáng đó vụt tắt vì tiếng reo lên :’ Mẹ ơi, mẹ thấy cháu ngoại mẹ nói được tiếng Việt, giỏi quá phải không mẹ ?’ - Ờ, ờ, à chào Lam, cục cưng của ngoại. Lam ngoan quá. Nhan lại siết thằng bé vào lòng. Bé cười khúc khích vừa tìm cách húc cái đầu nhỏ bé của nó vào ngực và bụng của bà, hai tay cố ôm thân bà, chỏng mông cố gắng tránh né cuộc tấn công nhột nhạt nầy. Bây giờ hình ảnh bế con về thăm mẹ nầy, tính về thời gian như không gian cũng thật xa vời vì Nhan đã rời đất nước trên hơn một phần tư thế kỷ, chưa một lần có dịp trở về thăm mẹ, không vuốt được mắt mẹ lần cuối khi mẹ qua đời, thăm lại mộ mẹ để cám ơn những người thân đã săn sóc thăm viếng và chôn cất theo ý nguyện của mẹ hồi còn sinh thời và cũng để tạ lỗi của đứa con bất hiếu. Nhan hình dung ngay lại hình ảnh ngày xưa trong nước mắt. Cứ mỗi lần cháu bé bí bô bập bẹ được một tiếng nào là ngoại mừng lắm, khen tới khen lui, khoe không biết mệt với bà con đến thăm, không còn nhớ là người khác có thể còn có nhiều con cháu đầy đàn đầy kinh nghiệm hơn mình nữa là. Huống hồ bây giờ sang nước ngoài văn hóa ngoại, đứa trẻ nào còn nói tiếng được tiếng Việt thì như là gia đình hưởng được một quà sản phẩm tinh thần quê hương, ngoại mà còn sống biết được chắc ngoại cười hả hê hai lần hơn. Còn nhớ sao là nhớ khoảng thời gian bé Thống ba mươi tháng rồi mà chưa biết nói. Bé Thống bụ bẫm dễ nuôi thế mà sau một cơn bệnh nặng, bé chỉ khóc cười, lắc đầu khi không bằng lòng và gật đầu đồng ý vâng lời. Ngoại cũng lo ‘thúi ruột’ nhưng bề ngoài ngoại không tỏ ra buồn rầu gì cả. Thậm chí ngoại còn bực tức rầy ngay khi ba bé nói lỡ lời : - Cầu cho thằng bé đừng câm. - Nói chuyện gì đâu. Không được nói chữ đó, tội nghiệp thằng bé, mình chưa biết thế nào mà. Rồi ngoại lại âm thầm van vái ngày đêm, gửi tiền cúng chùa nầy miếu nọ cầu xin. Lòng thành của ngoại như được Ơn Trên chứng giám nên cuối cùng bé Thống nói được làm ngoại càng tin rằng việc cầu nguyện là cần thiết tạo sự bình an tâm hồn hơn và thêm vào đấy niềm tin vào Đấng Tối Cao là một nguồn an ủi vô cùng, không mất mát gì mà còn gây ảnh hưởng tốt đẹp thôi. Người Việt ta sống theo nếp sống đại gia đình. Cha mẹ già thường ở chung thường với người con trai trưởng hoặc một đứa con nào chưa lập gia đình. Do đó chuyện mẹ chồng nàng dâu hay với chị em chồng « Giặc bên Ngô không bằng bà cô bên chồng » cũng là đề tài muôn đời tranh luận không bao giờ kết thúc. Cho đến ngày nay, trong thâm tâm dù hai bên không còn nhiều tị hiềm thành kiến nữa, nhưng vẫn giống như vết sẹo đã lành rồi mà xin đừng ai chạm đến hầu khơi dậy lại cái cảm giác rờn rợn lo âu vô hình ngày trước. Dù sao phải công nhận là sự hiện diện của các ông bà nội ngoại mọi thời vẫn cần thiết cho giềng mối đạo nhà. Vả lại, hạnh phúc của các bà mẹ không chỉ đơn thuần là nuôi dạy con mình thôi mà còn vì thế hệ kế tiếp. Nhan đã từng chứng kiến mẹ nuôi ba khi bệnh ba trở nặng cho đến mất, không than van một lời mà còn để đứa con một mồ côi đi học xa nhà, rồi lại không biết mệt với mấy đứa cháu dù tuổi đời mình không biết sống được thêm bao lâu. Bà còn quí cậu con rể của bà thật lòng vì bà nghĩ rằng cậu ta đã thương yêu con gái bà và nhất là đã cho bà các đứa cháu để bà được sống gần với con và cháu trong những ngày gần đất xa trời nầy. Thế mà cái mộng ước bình thường như vậy cũng không phải là dễ thực hiện đâu, ai đoán được chữ ngờ. Rồi 30-04-75 xảy ra, thống nhất đất nước mà cũng là hiện tượng chia lìa ly tán, vượt biển trốn chạy tù đày chết chóc, người sợ người, ngờ vực lẫn nhau. Thờ gian trôi nhanh, lịch sử cũng đã sang trang. Người ra đi không hẹn ngày trở về, người ở lại tính tháng nhẩm ngày mong ngóng. Bà mẹ trẻ nay lên chức nội ngoại, mái tóc đen mượt mà ngày xưa cũng pha sắc tuyết sương xứ lạ. Hình ảnh êm đềm hạnh phúc đơn sơ của bà ru cháu ầu ơ ví dầu bên chiếc võng đu đưa kẽo kẹt hay bà mẹ trẻ đang đớt đát âu yếm cho con bú, sao mà khó tìm thấy lại được bây giờ hay chỉ còn ghi vẽ trong sách vở, trên tranh. Bây giờ con gái của mẹ cũng là bà ngoại rồi, mà mỗi thời mỗi nơi lại mỗi khác mẹ ơi ! - Tất nhiên là phải khác rồi, nhưng vai trò của các bà có gì thay đổi đâu, chắc mẹ sẽ hỏi con như vậy ? - « Nhập gia tùy tục, nhập giang tùy khúc » mẹ biết mà. Nước nào cũng có phong tục tập quán riêng, càng văn minh càng khó hội nhập suông sẻ, khó phân biệt đâu là giả khác chân, cái tốt xấu cài lẫn nhau tinh vi hơn. Ngày xưa ở quê mình việc nuôi con chẳng hạn được xem như là một chuyện bình thường tự nhiên thôi. Thêm vào đó chế độ đa thê cũng là một động lực tạo gia đình nào cũng đông đúc, giàu nghèo gì cũng mong cho con cháu đầy đàn, dân số càng ngày tăng cao. Điển hình là vua Minh Mạng nhà Nguyễn đã có tới 142 hoàng tử công chúa đó mẹ. Ở các nước ngoài tân tiến Âu Mỹ chẳng hạn, việc nuôi dạy giáo dục con cái khác hẳn. Con kể cho mẹ nghe một thí dụ nhỏ thôi cũng khá buồn cười lắm mẹ, ảnh hưởng của khí hậu bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông. Mỗi lần di chuyển đi đâu vài ngày là như dọn nhà theo, ngày xưa mẹ hay bảo là giống như gánh hát dọn đến dọn đi cuốn rạp. Lủ khủ đồ đạc, ngoài quần áo tả lót, bình sữa, đồ ăn trong chai trong hộp, xe đẩy, đồ chơi, trông qua cũng lắc đầu luôn. Bên nhà, các cháu nhỏ chỉ cần mặc một bộ đồ mỏng cho mùa nắng, dầy cho mùa mưa, thay đổi dễ dàng. Con nít lại lớn lên như thổi nên phải mua may quần áo mới luôn, huống hồ bên nầy mùa nào thứ nấy. Nhìn đứa trẻ vào mùa Đông, mặc vào mấy lớp áo lót trong thêm áo choàng ngoài, đội mũ khăn quàng cổ, mang vớ giày, găng tay thật giống như búp bê, chiếc giá treo y phục sống động. Cho trẻ bận quần áo vào đã là một kỳ công bao nhiêu thi cởi ra cũng không là một trò đùa chút nào. Do đó ngoại nội già không dễ gì mà giữ cháu đúng theo bài bản nước ngoài. Hơn thế nữa, có muốn giúp con cái ở các nước tự do nầy cũng là một điều đôi khi không thực hiện được. Sang xứ người, các con đã quen sống tự lập rồi. Xã hội hội nhập ngày nay đã biến giới trẻ càng ngày trở thành một mắt xích, một vòng khoen của sợi giây chuyền dòng chảy thời đại khoa học kỷ thuật thiên về thực tế, lý trí hơn. Nếp sống vội vã, hưởng thụ cũng có, bi quan yếm thế, tuyệt vọng không tìm đâu là lý tưởng không ít, cảm giác cô đơn, nghi nan, bất lực về tình người, về chiến tranh, sự đổi mới từng giây từng phút của muôn loài vạn vật không thiếu, tất cả tổng hợp ấy trở thành vừa là một thế giới kỳ thú, bí hiểm cần khám phá chinh phục mà cũng là một mạng lưới khổng lồ đe dọa làm nghẹt thở địa cầu. Thế hệ trước đâu kéo lùi thời gian để tập lại bước nhảy vọt mới mà cũng không còn nhiều nghị lực để ngăn cản hay lội ngược giòng, khôn ngoan nhất là tập sống thích ứng hòa đồng kiên trì khoẻ mạnh. Mẹ ơi, thuờng cha mẹ quan niệm rằng, với giá nào cũng phải giúp con mới là thương con như mẹ đã từng làm cho con cho đến lúc lìa đời. Các con bây giờ chúng nghĩ khác, cũng vì thương quí cha mẹ mà tự xoay sở không muốn làm phiền cha mẹ theo quan niệm tân tiến ngày nay, tự lập tự do và riêng tư. Vì thế mẹ đừng trách sao con không làm tròn bổn phận làm mẹ như mẹ ngày trước theo phong tục nước nhà. Ngay như việc duy trì tiếng mẹ, thật ra cũng không phải là một chuyện dễ làm nhất là ở nước định cư nào mà ít người đồng hương. Chính cha mẹ của đứa trẻ cũng phải sống còn vì đã ra đi dù bằng đường nào cũng thế, phi cơ, bộ, thủy, ai cũng túi rỗng tay không. May cho ai được cư ngụ ở các nước sử dụng tiếng Anh tiếng Pháp, chứ còn tiếng Hòa lan nầy chẳng hạn thì nếu còn ở lại Việt Nam, thì « Tết » cũng chẳng có người nào chịu nai lưng ra đi học. Cũng vì ngôn ngữ bất đồng mà dân Bĩ đã xâu xé nhau luôn, đòi tách rời ra thành nước độc lập. Vậy thì theo mẹ, con của mẹ phải làm gì để đừng làm mai một tiếng mình ? Nuôi con thời nay đã là một bài toán khó rồi, giáo dục theo ý hướng của gia đình trong hoàn cảnh tha hương càng ngày có thể xem như là nan giải.Lúc nhỏ suốt ngày đi học, lớn lên đi làm cả ngày, như vậy là tiếp cận nhiều với văn minh văn hóa bản xứ hơn là của quê hương. Dù sao, hy vọng thế hệ thứ hai còn có thể giữ được phần nào truyền thống Việt, bảo tồn tiếng Việt vì một phần cha mẹ còn chập chững hội nhập vào vòng xoáy kinh tế thị trường mới, ngôn từ chưa thông thạo, mặt khác con trẻ thường còn mang theo mình ít nhiều kỷ niệm ký ức vốn sống trong thời gian ở quê hương. Ngược lại thế hệ thứ ba đâu có biết gì về quê cha đất tổ mà ông bà cha mẹ ca tụng nhớ về, quê hương bây giờ đối với các cháu là đây, đất nước mình là nơi nào mình đang sống tự do với gia đình, nói tiếng nầy, bạn bè cùng trường cùng lớp, ăn bánh mì, pizza, Mac Donald, uống nước ngọt Coca Cola, sử dụng dễ dàng đĩa muỗng dao ly, đơn giản thực tế thôi. Bằng chứng dễ thấy nhất là trong các cuộc lễ hội họp do người Việt tổ chức, phần đông giới trẻ thường nói chuyện lưu loát với bạn bè cùng trang lứa bằng tiếng nước định cư nhưng ngại ngùng phát âm tiếng Việt khi phải tiếp xúc với các bậc phụ huynh. Có nhiều em khi còn nhỏ thì nói sõi tiếng Việt nhưng từ lên Tiểu học rồi thì bắt đầu lo học tiếng ngoại, rồi càng học lên cao, ngôn ngữ nào ít sử dụng thường xuyên tất bị bỏ quên mai một. Văn hóa mới trở thành dần quen thuộc hơn, quan niệm tự do sung túc xâm nhập lôi cuốn âm thầm lúc nào không ai đâu có thì giờ để ý, ranh giới mặc cảm tôn ti hẹp dần, hôn nhân khác chủng được chấp nhận rất hợp thời dưới lăng kính của xã hội ngày nay. Biết mình biết người mới thích ứng để tiến lên phải không mẹ, qua rồi thời chính sách ngu dân để cai trị. Vì thế thiết nghĩ, nên để cho thế hệ trẻ tự khám phá thấu hiểu thế nào là tự do qua quá khứ của người đi trước, kinh nghiệm thực tiển sống học ở các nước văn minh, chừng đó các con cháu ta mới có dịp bừng mắt mở lòng thấm thía rút ra được bài học thế nào là đau thương nhục nhã mất tự do, ly tan mất nước, và tới phiên mình biết nhận bổn phận và trách nhiệm của mỗi người con dân. Đừng mất lòng tin vào tinh thần phóng khoáng, dấn thân của thế hệ tương lai, cũng như ông cha ta đã từng gởi gấm hoài bảo của thế hệ trước cho chúng ta rồi vậy. Đó cũng là điểm then chốt căn bản khác nhau giữa các chính thể ở các nước dân chủ, hưởng tự do nhưng phải tuân theo luật pháp, hưởng quyền lợi đồng thời biết bổn phận công dân, với độc tài tập quyền. Chắc mẹ cũng vui mừng đã được nghe đứa cháu cố tức là thế hệ thứ tư hậu duệ của mẹ bập bẹ tiếng Việt, như thế là ý thức trở về nguồn, khẳng định bản sắc dân tộc chẳng những chưa mất mà vẫn còn được duy trì bảo tồn ngay cả do thành phần ly hương nữa thật là điềm báo đáng mừng ! Bỗng đâu Nhan trực nhớ đến bản nhạc « Bonjour Vietnam » của nhạc sĩ Pháp Mac Lavoine do cô ca sĩ trẻ Bĩ gốc Việt Phạm Quỳnh Anh trình bày, nói lên tâm tình của một thiếu nữ ý thức tìm lại nguồn cội bản thân mình : « Raconte moi ce mot étrange et difficile à prononcer Hãy kể cho tôi nghe cái tên xa lạ và khó gọi Que je porte depuis que je suis née. Mà tôi đã mang từ thuở chào đời ……. Je ne connais de mon pays que des photos de la guerre, Tôi chỉ biết đất nước tôi qua những hình ảnh của chiến tranh, ……. Un jour, j’irai là-bas, un jour dire bonjour ả mon âme, Un jour, j’irai là-bas pour te dire bonjour, Vietnam. » Một ngày nào đó, tôi sẽ đến nơi ấy để chào hỏi hồn tôi, Một ngày nào đó, tôi sẽ đến nơi ấy để cất tiếng chào, Việt nam. Bất giác bồi hồi cảm động, Nhan nhấc bổng bé Lam đưa cao lên, nhìn sâu vào mắt cháu trong tiếng cười khua vang rộn rã của bé thì thầm hy vọng : « Một ngày nào đó, hẹn sẽ nhớ về gặp lại, Việt nam » Trần Thành Mỹ _________________ Vietnam Library Network http://www.vietnamlibrary.net

Những mái rêu xưa - Trần Thành Mỹ

Những mái rêu xưa

‘’ Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa.
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ ! ‘’

Nhẩm lại bài thơ của thi sĩ Vũ Đình Liên, tôi thoạt hình dung thân phận mình lồng qua hình ảnh của ông đồ ngày xưa ấy, thời vàng son của chữ Nho, chữ Nôm hình vuông khuôn vàng thước ngọc, chữ thảo rồng bay phượng múa, thời ‘vinh qui bái tổ ‘ ‘áo gấm về làng’ ‘ngựa chàng đi trước võng nàng theo sau’ của các sĩ tử tên ghi trên bảng vàng trong các kỳ thi Hương thi Hội. Cũng như các cụ, tôi cũng có một quá khứ huy hoàng nổi tiếng. Cho đến bây giờ, như vẫn còn phảng phất dư hương màu sơn son thếp vàng của những câu đối chúc tụng trên thân thể tôi, da thịt tôi cũng được ‘xâm’, khắc khảm chạm trổ những bức tranh hoa bướm rồng phượng tinh vi, và ngay cả những y phục tôi cũng được trang trí mỹ thuật tô điểm bằng thư pháp hay hoa lá cành thêu tinh xảo. Chúng tôi đều thuộc thành phần cổ vừa tương phản vừa bổ túc nhau. Thầy đồ là nhà đào tạo, phân phát ban chia tri thức cho thế hệ tương lai, ngược lại tôi chỉ là sản phẩm nắn nót do bao tay nghề đóng góp, kẻ thụ hưởng tốt số, chứng nhân của văn hóa nghệ thuật kinh tế một thời hưng thịnh. Xin thưa ngay, tôi tên tộc là Nhà Cổ, nôm na gọi là Nhà Xưa, tuổi gần trên thế kỷ.
Thật ra, mỗi thời kỳ lịch sử đều có những nét thăng trầm xã hội đặc thù, có những sự kiện người đương thời khen thưởng trọng vọng, thời sau đó lại lên án bài trừ nhưng dù sao cái tinh túy cái hồn vẫn không mất mà tồn tại với thời gian. Hình thể của mái nhà hay nét chữ Nho tượng hình là do sự đúc kết công sức kỹ luật ý chí tinh thần của bao ngưòi tạo nên thành phẩm. Nhớ câu chuyện kể vào thời kỳ Nhật chiếm đóng Việt nam, một học giả Nhật nhờ một ông đồ già viết mướn trên lề đường một chữ Quốc. Sau khi bình tĩnh mài mực sửa lại cây cọ lông, cụ đồ không chút xao động tập trung vung bút. Chỉ cần quan sát qua phong cách của cụ đồ và nét chữ, nhà trí thức Nhật kết luận rằng dân tộc Việt nam khó có thể bị khuất phục, đầu hàng.
Hơn thế nữa, thời đại nào cũng thế có học vẫn hơn. Thế giới thay đổi luôn không ngừng, vậy kiến thức cần thiết để đẩy lùi ngu dốt mới tiến bộ được. Không thể ngăn chận dòng lịch sử đi tới vì thế đừng hòng một thế lực hùng mạnh độc tài nào đó có thể bắt câm bít miệng thế hệ đương thời cúi đầu dậm chân tại chỗ hoặc tàn ác ngu ngốc hơn đẩy lui quá trình đạt được trở về thời tiền sử.


‘Ai ơi đừng lấy học trò,
Dài lưng tốn vãi ăn xong lại nằm.’
‘Dài lưng thì có võng điều,
Tốn vãi thì có áo bào vua ban.’


Câu đối đáp mộc mạc trên cũng chứng minh thêm rõ rằng ngay trong thời kỳ quân chủ chuyên chế lòng hiếu học luôn được đền bù xứng đáng và bậc thang xã hội cũng được định giá theo ‘có công mài sắt có ngày nên kim.’.
Thầy đồ, lúc bấy giờ, còn thuộc giai cấp lãnh đạo luôn được mọi tầng lớp xã hội kính trọng, do đó vị thế của thầy chỉ sau vua mà trước cả cha, câu ‘quân sư phụ’ xác nhận điều trên. Rồi theo giòng thời gian, cái còn cái mất, cũ mới, thay đổi biến thể không ngừng. Thời ‘Tam tự kinh’ cũng không khỏi bị ảnh hưởng soi mòn tàn phá. Chữ Nho đến lúc cũng phải nhường chỗ cho tiếng Việt qua mẫu tự la tinh.
Chúng tôi không được cái vinh dự ‘tôn sư’ ấy nhưng dù sao may mắn cũng thuộc vào thành phần giàu sang quý tộc ruộng đất ‘cò bay thẳng cánh’. Tôi hảnh diện thể hiện một phần nào mơ ước cao sang của mọi thành phần xã hội, bằng chứng của sự thành công cá nhân, gia tộc, địa phương, làng nước, chứng tích hữu hình lịch sử, niềm kiêu hãnh trong cuộc đời của lớp người tốt số, nét văn hóa đặc trưng của quốc gia. Chẳng những là ‘đứa con cưng ‘ chắt chiu phác họa sáng tác điển hình mỗi thời đại, khuynh hướng mới của nhà kiến trúc, nhà xây cất, chúng tôi còn được hình thành do tập trung công sức của bao ngành nghề tinh vi khéo léo khác. Người Việt ta mong rằng ‘Sống có nhà, chết có mồ’ như người Bỉ thường bảo ‘’ trong bụng người dân Flamand đều có viên gạch’ vậy. Hơn thế nữa, đây còn là nơi tập trung sinh sống qua bao thế hệ của một dòng họ, đậm đặc bao kỷ niệm chồng chất tản mạn khắc cốt sinh sôi phiêu bồng.
Vì thế giàu nghèo tùy theo ‘hầu bao’ ai cũng dự định xây cho mình một mái nhà. Nhìn những lâu đài cung đình nguy nga đồ sộ ngày xưa luôn vẫn còn phong độ đẹp bền hiên ngang bên cạnh những nhà nhiều tầng, nhà chọc trời với kiến trúc tân kỳ, quả thật óc sáng tạo kỹ mỹ thuật con người phong phú siêu đẳng tuyệt vời và biết luôn cải tiến. Ngắm phố cổ Hội An hay bao nhiêu nhà cổ rải rác ở thị thành hay làng quê tỉnh lẻ, với mái tóc phủ rong rêu, rui kèo cột gỗ ‘trơ gan’ qua bao phong sương bụi bặm tháng năm như những anh hùng luôn kiên cường thẳng đứng bảo vệ mái nhà tổ quốc, ai không chạnh lòng hoài cổ như bà huyện Thanh Quan :

« Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo,
Nền cũ lâu đài bóng tịch dương. »


Như con người, phải có sự bồi bổ thường xuyên tuổi thọ mới cao. Để trùng tu những bức họa xưa nỗi tiếng thế giới trên trần cung điện Versailles ở Pháp chẳng hạn, người ta phải huy động nhiều thành phần nghệ sĩ chuyên gia phục hồi tái tạo màu sắc nước sơn nét vẽ mờ nhạt lột xác trở thành như nguyên bản. Mỗi tác phẩm kiến trúc tồn cổ, hoặc theo khuynh hướng thời đại, hay phối họp xưa nay đều tiêu biểu hiện trạng giai đoạn xã hội lịch sử cụ thể thời bấy giờ, như Dinh Độc lập do kiến trúc sư vang danh quốc tế Ngô Viết Thụ thực hiện ở thế kỷ XX.
Nói thế để thấy rằng việc trùng tu nhà cổ đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt của giới trách nhiệm, không thể vịn vào thành kiến, mặc cảm, ý thức khác biệt, quan điểm chính trị lên án bắt triệt hạ. Vì kém hiểu biết, vụ lợi, độc tài vô ân, người ta chỉ biết phá hủy, làm biến chất cổ đi thay vì phục hồi di tích đáng được lưu truyền.


Hiện đại hóa tùy tiện tân tạo bừa bãi chỉ là « bức tử » cái hồn ngày xưa. Đập phá tan tành không tiếc thương rồi xây mới lại, như vậy đâu còn giá trị đích thực, kiến trúc của một thời mà nên nhớ rằng, ông cha ta xưa rất tinh tế thận trọng biết làm văn hóa bằng cả tâm hồn vả kỹ thuật riêng. Người ta có cảm tưởng là hiện nay ngay cả di tích lịch sử quốc gia có khi cũng còn không được phục hồi đúng cách, càng ngày càng bị lấn chiếm, cắt xén, xé manh mún, thu hẹp nhường chỗ cho phố phường trơ trẻn hiện tại.
Dòng lịch sử vẫn vô tình trôi, nhưng từ dòng luân lưu đó, con người cần rút kinh nghiệm, tìm bài học sống. Bên Trung quốc chẳng hạn, chẳng những phục hồi công trình vật chất, người Trung hoa còn biết cách khai thác lòng hoài cổ, tồn cổ qua cách tân cảnh vật dựa vào sử kiện liên quan quanh một triều đại lớn, những danh nhân anh hùng liệt nữ. Chẳng hạn như khi đến Hàng châu, dân chúng hay người du lịch có thể viếng chiêm ngưỡng ngôi đền lộng lẫy thờ vị anh hùng « tận trung báo quốc » thế kỷ thứ XII Nhạc Phi. Ở cửa đền có hai câu đối :

«Thanh sơn hữu hạnh mai trung cốt
Bạch cốt cô vô chú nịnh thần»
(Núi xanh may mắn được chôn xương bậc trung quân
Sắt trắng vô tội mà phải đúc bọn nịnh thần.) 


Đặc biệt trong một góc tường trước mộ Ngài, người Trung hoa còn để tạc hai tượng bằng gang vợ chồng tên gian thần Tấn Cối và Vương thị bị trói đang quỳ, y với cái đầu láng bóng vì dân chúng đánh vò đầu. Tính chất khách quan trung thực của lịch sử cần được tôn trọng bảo trì. Người đương thời không thể phê bình sử kiện một cách chính xác, thế hệ tương lai mới có cái nhìn đúng hơn, vô tư không thiên kiến hơn trong việc phán xét, phân biệt rõ ràng hơn đâu là đúng sai, địch thù, công tội.


Vì vậy, nếu hiện tại không có chính sách đường lối đúng, vì lòng thù hận, do mặc cảm thắng bại, thiếu hiểu biết ít học đạo đức kém, độc đoán mà lại có quyền hành trong tay, thật là thảm họa cho đất nước, thay vì xây dựng tiến bộ, lại là chỉ làm phá hủy, đình trệ ngăn cản bước tiến cần thiết.
Phần đông những nhà xưa thuộc tư nhân, nhà từ đường thờ riêng của một dòng họ. Tôi cũng thuộc thành phần danh dự ấy và số phận tôi cũng theo vận nước nổi trôi. Như là một công dân trong nước, phải có khai sinh, lý lịch, đặc biệt tên chúng tôi là số, thuộc giai cấp nào như nhà trệt, ba gian hai chái, nhà dãy, nhà có gác có lầu, lâu đài biệt thự villa. Ngày xưa đại gia đình nhiều con đông cháu, hai ba bốn thế hệ thường sống chung với nhau, do đó nhà to rộng rãi. May cho tôi trước kia luôn được tu bổ và sửa chữa khuếch trương lại mấy lần nên còn giữ được phần nào vừa gia phong nề nếp xưa vừa thái độ thức thời tiến bộ.


Thế nhưng, hậu quả chiến tranh nhất là nội chiến không chừa một ai, nạn nhân không chỉ riêng là người dân, chúng tôi cũng thế nhất là nhà cổ miền Nam. Chúng tôi sinh sau nở muộn, lại sống trong vùng đất mới được thiên nhiên ưu đãi lại còn thừa hưởng bao nền văn minh Á Âu. Do đó kiến trúc của chúng tôi là sự hòa hợp mới cũ, ấn tích sự phối hợp linh hoạt giữa hai nền văn hóa xưa và Đông Tây. Tính hào phóng hiếu khách dễ dãi rộng lượng trong cuộc sống biến chúng tôi thành những tác phẩm văn minh vừa cổ vừa hợp thời mới. Có những nhà ba gian hai chái nhưng cách bài trí bên trong là sự hài hòa thẩm mỹ giữa phong cách đặc trưng miền Nam với bàn thờ uy nghi ở gian giữa xen lẫn bộ bàn ghế Trung quốc, bộ salon, bộ đèn pha lê Pháp. Cũng theo khuynh hướng mới đó, có những ngôi nhà lầu nhưng cách trưng bày trang trí trong nhà theo xưa, khánh thờ sơn son thếp vàng, bàn ghế tủ trường kỷ cẩn ốc xa cừ, chạm trổ theo mẫu truyền thống. Oái oăm làm sao, thay vì được đặc cách là di tích cổ đáng được lưu giữ, nhiều cô bác chú dì bạn bè xa gần tôi bị xem là ‘ tàn dư chế độ cũ’ bị lên án trớ trêu thay !


Hon thế nữa, lại còn có các cụ già xấu số bị kết tội là sản phẩm của ‘thành phần tư sản tư bản mại bản’ nên nhiều nhà bị tịch thu, trưng dụng thành cơ quan nhà nước. Sau một thời gian sử dụng, đồ đạc cổ quí trong nhà mất mát thất thoát từ từ, tình trạng nhà không ngân khoảng tu bổ sửa chữa nên càng ngày càng bị « mối mọt » đục khoét hư hao.Thế là phá hủy, cả cái nền móng nhà cho đến xóa hết mọi vết tích ngày xưa của lịch sử dù lịch sử không theo phe phái nào càng không thuộc kẻ thắng người thua.
Khu đất sẽ được chia lô phân phối bán lại theo thời giá cho giới ‘tư bản mới’, những « nhà cao tầng » ngạo nghễ từ đấy trồi lên chiếm thế thượng phong.
Có cụ xưa khác tốt số hơn được cho đóng « dấu ấn » mới « di sản cấp quốc gia » « cấp tỉnh » nên không bị triệt tiêu, cải tên ‘Nhà truyền thống’ chẳng hạn. Nhưng rồi, bước đi của thời gian mấy mươi năm qua tất nhiên cũng vô tình để lại dấu vết, mái nhà rong rêu dột bể, tường tróc sơn xi măng trơ gạch, thềm nhà loang lỗ dậm vá nhiều nơi,...


Thế là cuộc chỉnh trang thực hiện theo chủ trương mới, kỹ mỹ thuật ‘hiện đại’, phá bỏ cái nhà cũ rồi xây lại cái mới với cùng mẫu cũ mà vật liệu mới, ‘bình cũ rượu mới’, sơn phết màu sắc không nhất thiết như bản gốc, bề ngoài có vẻ như còn được tôn trọng riêng tinh thần công trình cũ « qua đường không ai hay ».
Nhìn những ngôi nhà cổ trong lớp áo ‘thời mở cửa’ loè lẹt nổi bật vàng trắng đỏ xanh, thật cảm thấy thương cho thân phận của thế hệ trước không hậu duệ kế thừa, người quá cố cũng không yên nghỉ trong mộ phần. Ông cha ta đã cố gắng tạo ra một kỳ tích để lưu truyền lại không phải chỉ cho con cháu trực hệ thôi, mà còn ước vọng khắc ghi niềm tự hào của làng của nước, nét văn hoá đặc trưng điển hình một thời đại, kỷ niệm sáng kiến canh tân, tâm tư nguyện vọng tiến thủ của người dân. Vậy mà con cháu sao chóng quên công ơn người trước !


Lịch sử như thời gian, không ai biết đâu là điểm đầu và điểm cuối, một con đường vô hình mà mang vết tích sử kiện hữu hình, mà quá khứ tương lai được tiêu biểu bằng trừ và cộng vô cực. Nói ví von như thế để thấy tầm quan trọng bề dầy, hồn thiêng của lịch sử, nếu không tìm hiểu sâu sắc hầu tiếp tục đúng hành trình, không tôn trọng lịch sử, anh hùng trở thành anh khùng không xa đâu.


Hình ảnh của Ông đồ
« Hoa tay thảo những nét
Như phượng múa rồng bay.” 


Hay những mái rêu xưa dù có bị phai mờ với thời gian vẫn là niềm tự hào của một nền văn hóa Việt nam đã biết vừa giữ truyền thống vừa cầu tiến. Cải cách viết theo mẫu tự La tinh quả là một bước tiến vào việc hội nhập văn minh quốc tế. Đặc biệt hơn là để khẳng định tính thích ứng cao độ dân tộc, ta đã phong phú hóa óc sáng tạo bằng nghệ thuật Thư pháp viết chữ đẹp, thảo chữ Việt với năm dấu như chữ Nho Nôm cổ truyền trong khuôn bằng bút lông mực Tàu như thời trước.
Lịch sử là tấm gương soi cho ta thấy cuộc đời ngắn ngủi, hợp tan, sướng khổ, mất còn, không có gì là vĩnh viễn, bất di bất dịch. Biết thế để nhắc nhở con người cần phải biết luận suy, rút kinh nghiệm sống từ dòng luân chuyển bất tận tuyệt vời ấy. ‘Cây kim trong bọc lâu ngày cũng trồi ra’, sự thật có cố tình bưng bít đậy che, thế rồi, cũng được phơi bày rõ trắng đen.’Cái gì thuộc về César phải trở về với César’ vì vậy không ai bóp méo sửa đổi mãi lịch sử được.


Xưa nay, công trình nào, hành động tốt xấu nào, kỷ niệm vui buồn nào cũng là dấu tích, cái mốc của quá khứ, lịch sử, ngay cả con người tiền sử cũng thế. Không có những bằng chứng hữu hình hay vô hình cổ xưa làm sao chứng minh hiện tại tương lai là có thật và thế giới luôn luôn biến đổi cải tiến không ngừng. Vật chất có thể phai mòn mất mát nên cố gắng bảo trì lưu niệm cho thế hệ sau làm kinh nghiệm bàn đạp vươn lên, và nhất là không được đánh mất cái tinh hoa của mỗi sự vật, như cái hồn thiêng đất nước mà ông cha ta qua bao thăng trầm lập kỳ công trong việc dựng giữ nước cho tới ngày nay.
.
Trần Thành Mỹ


_________________
Vietnam Library Network
http://www.vietnamlibrary.net

TẾT NGÀY XƯA - Trần Thành Mỹ

TẾT NGÀY XƯA

(tranh Le Thuy Vinh)
Lại một năm sắp qua, thêm một tuổi, đời sống tích lũy bao kinh nghiệm mới thăng trầm vui buồn, chứng tích thời đại lịch sử. Một năm, nếu tính ra cũng đâu phải ngắn, một năm thường có chẳn mười hai tháng, kể tính năm nhuần ta có tháng mười ba. Một tháng nói chung chung ba mươi ngày, một ngày có hai mươi bốn giờ, một giờ có sáu mươi phút, một phút có sáu mươi giây, dài giòng quá. Dễ nhất là thử nín thở vài giây, ta nghiệm ra ngay là tiếng tíc tắc sao mà kim đồng hồ đánh chậm quá. Thời gian vẫn điềm nhiên quay không suy suyển không biết mệt, không bị ảnh hưởng tác động bên ngoài, ngay cái vòng trần tục sinh bệnh lão tử cũng chẳng làm hề hấn gì. Thế nên còn sống là còn nhớ đến Tết, thời điểm khoảnh khắc hòa hợp mới cũ, ươm mầm hy vọng vào tương lai. Tuy nhiên tùy quan niệm truyền thống tập tục mỗi nước hưởng Xuân theo cách riêng.

Hằng năm, nhìn lá đổi màu rồi rơi rụng trơ cành ở cuối thu, gió vi vút không làm tan biến sương mù càng ngày càng dầy đặc, lò sưởi nhà nhà bắt đầu mở đốt lên, đó là vài báo hiệu mùa Đông sắp sang ở các nước phương Tây. Mùa lạnh kết thúc năm cũ và mở đầu năm mới theo dương lịch nên có khi còn được tô điểm thêm sự hiện diện của vầng trăng. Người phương Tây cũng chuẩn bị chu đáo việc đón Xuân theo tập tục và nhất là hòa hợp với khí hậu riêng. Hình ảnh khắc họa đẹp nhất đối với trẻ em là ông già Noẽl mặc áo đỏ, râu bạc trắng vào nhà qua ống khói mang quà biếu đặt trong chiếc giày của các trẻ con đã được trịnh trọng sắp trước gần lò sưởi đêm rạng Chúa ra đời. Càng văn minh hơn, báo chí, hội đoàn từ thiện hằng năm không quên tổ chức buổi phát quà do chính các ông già Noẽl cho các trẻ ngoan nghèo. Còn có hộp thư đặc biệt của Ngài riêng nhận thư xin quà hay tâm tình nguyện vọng của các em. Biểu tượng nầy càng ngày càng lan rộng khắp toàn thế giới theo ảnh hưởng bành trướng của tôn giáo và bước chân viễn chinh truyền bá văn minh nối vòng tay đoàn kết.

Cứ nhìn thấy những tờ lịch rơi dần như lá ngoài trời đến trơ cành, năm mới sắp sang, tuổi thọ sẽ tăng. Người Việt xa xứ cũng nhẩm trực ra rằng Tết ta sắp đến. Những ai lớn tuổi tha hương nhớ nhiều hơn, nếu còn đi làm thì hy vọng ngày đầu năm rơi đúng ngày nghỉ cuối tuần, người già gặp lại cháu con hy vọng nhắc nhỡ duy trì phong tục lễ nghi truyền thống bao đời. Có được sống hội nhập tự do và nếp sống văn minh nước ngoài, chúng ta càng nhận chân công ơn của tổ tiên chẳng những đã dày công trong việc dựng và giữ nước mở rộng về phía Nam từ Nam quan đến Cà mau mà còn đúc kết từ kinh nghiệm sống còn, tinh thần đạo đức cao đẹp truyền lại cho thế hệ sau thấm nhuần bàng bạc ngay cả trong dịp lễ lạc vui chơi mà Tết là hàng đầu.

Khác hẳn với không khí và tinh thần hưởng Xuân của người Âu Mỹ, tổ tiên ta hướng về nội tâm, đạo đức, siêu hình, đời sống vĩnh hằng chẳng hạn. Quá khứ vẫn là kho tàng tích tụ ký ức kỷ niệm cá nhân gia đình tập thể, bàn đạp giàn phóng hành trang vào tương lai. Dân tộc nào cũng có phong tục truyền thống, mỗi nơi mỗi khác có ý nghĩa đặc thù và đổi mới theo thời gian. Do đó không thể qua lăng kính nhìn mới riêng mà phê bình khắt khe là « mê tín dị đoan », cổ hủ lạc hậu nhất là những tập tục xưa trong thời kỳ chưa có ánh sáng của khoa học kỷ thuật, tôn giáo. Vả lại quan niệm nầy cũng thay đổi theo nếp sống con người càng ngày càng cải tiến cho phù hợp với thời đại mới qua kinh nghiệm và sự cọ sát với ảnh hưởng thực tế bên ngoài.

Chúng ta ai cũng biết rằng quá trình mọi sự diễn tiến từ dễ đến khó, từ cái không đến có, từ cái hoang đường mơ hồ của truyền thuyết, huyền thoại đến tiến dần đến chính sử, tất cả đều có khởi đầu giản dị thô sơ rồi từng bước tới khúc mắc rắc rối khó hiểu, mà thật ra không biết đến bao giờ mới giải quyết nổi và dứt khoát được.

Bàn về nguồn gốc con người chẳng hạn, nguyên thủy từ đâu, từ ai, từ khỉ, từ Adam và Ève, vẫn chưa ai khẳng định được.. Trời, Đấng Tối Cao, Con Tạo, ai biết ? Vì vậy bất cứ dân tộc nào cũng cố tìm hiểu gốc gác mình, và truyền thuyết tốt đẹp đó từ lúc thuở sơ khai đâu thể nào căn cứ vào khoa học kỹ thuật xác suất được. May mắn cho chúng ta có huyền sử đẹp « con Rồng cháu Tiên » đáng tự hào.

Về tôn giáo cũng thế, tin hay không là do mình thôi, mà tin là phải chấp nhận không thể đòi hỏi những tín điều của các tôn giáo phải xác minh đúng như sự thật. Thật ra các tôn giáo lớn như Thiên Chúa giáo, Phật giáo cũng có những huyền thoại linh thiêng quanh Đức Mẹ, Đức Chúa Jésus, Đức Phật, tất cả đều được du nhập vào nước ta. Tín đồ phải có tên thánh hay pháp danh. Dân ta lúc sơ khai chỉ thờ cúng Trời Đất Thánh Thần ông bà cha mẹ đã qua đời.

Ngày nay chúng ta lại phân tích mọi sự việc bằng lúp, kính hiển vi ngay cả vấn đề vô hình sinh tâm lý. Dù đó là những đức tính quí cần thiết trong thời đại văn minh để truy nguyên mọi vấn đề nhưng cũng phải nhớ rằng chúng ta có được các kiến thức ngày nay là phải qua một thời gian lịch sử xã hội u u minh minh, một quá trình kiên trì khổ công của người đi trước.

Cũng như bao dân tộc khác, người Việt ta thường rất bảo thủ tự hào về nguồn gốc của mình nên luôn cố gìn giữ truyền thống lưu lại cho thế hệ sau. Thế nhưng do ảnh hưởng của thời cuộc và nhất là nền văn minh chói lòa ngoại Á Âu Mỹ, « Cô gái Việt Nam » xinh đẹp lại « bị » nhiều người gấm ghé tranh giành, tập trung hầu hết các dân tộc trên thế giới trắng vàng xám đen, thể chế, ý thức hệ. Cái tính vọng ngoại của ta đã manh nha lúc đầu qua chế độ lệ thuộc Tàu, sau đó dưới thời Pháp thuộc, rồi đến Mỹ và các nước đồng minh tư bản miền Nam, khối cộng sản phia Bắc, càng ngày càng bành trướng mạnh rộng hơn có khi đến độ trở thành thiếu lễ độ, mất hướng, quên ơn, bất công không chính xác với thế hệ xưa.


(tranh Le Thuy Vinh)
Hơn thế nữa, thay vì tránh vết xe đổ của người đi trước, thế hệ sau lại từ cực nầy sang cực khác, cực kỳ phản đối chê trách sự mù quáng mê muội của cha ông để rồi lại dẫm chân vào vòng lẩn quẩn đó bằng sa vào « mê hồng trận » vọng ngoại mới dựa vào văn minh khoa học kỹ huật.
Nhìn trên bảng đồ thế giới mới thấy thương cho đất nước nhỏ bé hình chữ S luôn luôn phải gồng mình đối phó với cái mũ kim cô Tàu vừa to vừa nặng úp xuống, nay nghiêng vờn bên Đông mai ập cánh Tây. Qua lịch sử toàn cầu, các bạn có tìm thấy dân tộc nào bị đô hộ trên nghìn năm mà chẳng những giành lại được độc lập, không bị đồng hóa, không mất tiếng nói văn hóa mà còn thức thời mỡ bờ cõi về phía Nam cho đến Cà mau. Mỗi phân đất quê hương là mồ hôi máu nước mắt của bao thế hệ trước chan hòa trong đất nước để con cháu có một cái tên, xưng danh Việt Nam.

Hậu sinh chúng ta còn phải nhìn nhận rằng tổ tiên ta rất văn minh dân chủ từ xa xưa nên đã chủ xướng được cuộc Hội nghị Diên Hồng « trưng cầu dân ý » « nên hòa hay chiến ». Phải có một nền văn hóa đúng đắn lồng trong tình yêu người yêu nước cao độ, tinh hoa mới phát xuất như trong bài « Hịch các tướng sĩ » của Trần Hưng Đạo, « Nam quốc sơn hà Nam đế cư » của Lý Thường Kiệt,…

Từ đầu thế kỷ thứ nhất chúng ta đã tự hào có những anh thư nữ kiệt Trưng Trắc và em gái là Trưng Nhị đuổi Tô Định xưng Trưng nữ Vương, đóng đô ở Mê Linh khoảng năm 40, rồi đến Triệu Trịnh nương đánh với Ngô khoảng năm 248 thế kỷ thứ ba trong khi đó cho đến thế kỷ thứ 15 Pháp mới có nữ anh hùng dân tộc Jeanne D’Arc.

Sử kiện nầy không chỉ những chứng minh tinh thần trách nhiệm đồng đều giữa nam nữ « Giặc đến nhà đàn bà cũng đánh » mà điều đáng nêu lên là, ngay từ thế kỷ thứ nhất Công nguyên, một nước nhỏ bé chưa thành hình như ngày nay, cô thế luôn bị hăm dọa thôn tính cho đến ngày nay chưa dứt , lại khởi xướng tư tưởng tự do bình đẳng chính trị không phân biệt đối xử cả với giới tính trong vai trò lãnh đạo. Đó có phải tinh thần đích thực chủ yếu làm nền của cuộc « bầu đúng cử xứng » trong các cuộc tuyển cử thời văn minh hiện đại nầy sao ?

Rất tiếc ngay ở thế kỷ thứ hai mươi mốt nầy rồi vẫn vì cục bộ, đảng phái, …có nhiều nước tự do kể cả cường quốc vẫn còn giữ thái độ « kỳ thị » đố kỵ nam nữ mà họ luôn hô hào to tiếng bài trừ là « thiếu văn minh », lạc hậu. Như vậy bài học kinh nghiệm lịch sử cho ta thấy bài ngoại quá độ, như một thời dưới triều Nguyễn, hay ngược lại vọng ngoại mù quáng đều đưa đến hậu quả tai hại là mất gốc và mất nước thật đáng tội với tổ tiên.

Ngày xưa nền giáo dục luôn đề cao « tiên học lễ, hậu học văn ».Trong đời sống xã hội phải tuân theo lề lối phép tắc, phải « đãi lễ » với nhau mới sống chung được. Tục ngữ còn có câu « Thờ thì dễ, giữ lễ thì khó » chứng minh rằng ông cha ta thật sâu sắc trong việc giữ, phát huy truyền thống « lễ » nầy từ đó xác định một cá tính căn bản của dân Việt, lòng tri ân. Nếu không biết tự trọng thì chẳng ai trọng mình và không biết trọng người khác thì cũng chẳng ai lại nễ trọng mình. Vô ơn chỉ đưa đến việc phá sản phong tục tốt đẹp dân tộc đến vong bản. Do đó, Tết quả là thời điểm thích hợp nhất để chúng ta có dịp, qua lễ, « ôn cố tri tân », nhắc lại cùng nhau cội nguồn, công ơn của những người đi trước đã gầy dựng cho chúng ta ngày nay và bổn phận của chúng ta phải biết chọn lọc dỡ hay truyền lưu lại cho thế hệ hậu sinh.




Về tôn giáo, thật ra nước ta không có những vị Giáo chủ sáng lập như Đức Phật Thích Ca, Chúa Jésus, Mahomet. Điều đó không chứng minh rằng nước ta theo chủ nghĩa vô thần mà hữu thần vì từ ngàn xưa tổ tiên ta đã có tập tục thờ cúng Trời Đất, những người quá cố khuất mặt, những Thần linh, hiện tượng siêu nhiên, hiển linh có liên quan ảnh hưởng đến đời sống trần gian.

Vì thế, mỗi nước mỗi đạo có cách thờ cúng riêng, cách thể hiện cũng khác. Một trong những nghi thức chẳng hạn là lạy vì đi chùa cũng lễ Phật, tín đồ của đạo Hồi cũng phủ phục bái lạy. Tuy nhiên mục tiêu và cách biểu hiện lòng tôn thờ trong các đạo khác hẳn của Việt nam. Nói đến lạy, nhiều bạn quá khích như « đỉa phải vôi » nhún trề phê một phát thẳng thừng nào là cổ hủ, nào là lạc hậu, quê mùa, kém văn minh. Thiếu lễ độ và vô ơn đấy.

Cần nhấn mạnh đến điểm đặc thù ở đây là ông cha ta đã chẳng những có sáng kiến sử dụng việc lạy áp dụng trong lễ nghi thích hợp với tâm tình, trình độ, nguyện vọng cầu an cầu tiến của người dân trong đời sống bình thường, mà còn lồng vào đấy một ý nghĩa hết sức tối tân táo bạo, đó là cách cụ thể hóa bằng hành động cử chỉ biểu dương tình cảm trừu tượng vô hình, cân bằng tâm hồn và thể xác « un esprit sain dans un corps sain » ( một tâm hồn lành mạnh trong một thân thể tráng kiện ). Tuyệt vời !
Lạy quả là phong tục đặc biệt riêng của nước ta không phải ảnh hưởng ngoại, của Trung hoa vì người Tàu không có tập tục nầy. Lạy là thể cách để biểu thị một cách khiêm tốn, thành khẩn trang trọng lòng tôn kính tri ân người trên trước, sức mạnh vô hình vượt quá tầm hiểu biết, hay người quá cố với tất cả thành tâm và thể xác. Vì thế ông bà ta rất tế nhị về ý nghĩa đặc biệt trong việc tế lễ nầy nên phân biệt rõ vào trường hợp nào cần lạy, lạy bao nhiêu lần và cả về thế lạy nam nữ.

Thông thường có ba trường hợp : 2 lạy, 3 lạy, 4 lạy mà hai trường hợp 2 và 4 lạy là hoàn toàn mang dấu ấn Việt nam. Ngày Tết, con cháu « mừng tuổi » ông bà cha mẹ còn sống bằng hai lạy. Nói dễ hiểu hơn, lạy người sống hoặc người quá cố chưa chôn lớn tuổi hơn mình hay vai vế trên mình như khi dự đám tang. Khi đi chùa, 3 lạy. Ở đây tín đồ nam nữ lạy giống nhau theo cách lễ Phật, cách phủ phục, tùy theo qui luật của mỗi chùa. Bốn lạy để cúng ông bà cha mẹ quá cố trước bàn thờ, như trong ngày giỗ hoặc trong ngày Tết lễ gia tiên.

Về thế lạy, tổ tiên ta lại đặc cách cho con cháu Rồng Tiên thấy ý nghĩa cao đẹp của tập tục chính thống Việt Nam nầy dựa vào cấu trúc cơ thể và triết lý Đông phương âm dương. Thế lạy của phái nam tượng trưng cho dương, chủ yếu theo cách thể đứng thẳng, bái gối, thể hiện cái khí phách kiêu hùng, nhịp nhàng, cân bằng, thành tâm trang trọng. Trái lại thế lạy phái nữ là cách ngồi trệt trên đất, chủ âm, nên có tính cách mềm mại, thanh thoát, uyển chuyển, nhẫn nại, dịu dàng, trang nghiêm.

Tuy nhiên, càng ngày vì ảnh hưởng của tiện lợi trong đời sống và nhất là cơn sóng văn minh và tôn giáo ngoại, mặc âu phục rất bất tiện không thích hợp cho việc lạy, ít còn bàn thờ gia tiên nên việc lạy thường được thay thế bằng xá vái.

Suy cho kỹ, tổ tiên ta đâu có lạc hậu cổ hủ mê tín dị đoan phải không các bạn trẻ ? Bằng mọi cách suy diễn sáng tạo, ông cha ta luôn tìm cho dân tộc một hướng đi riêng, không vay mượn nếu không thấy thích hợp, giản dị hóa nếu cần mà tế nhị vẫn cố duy trì giềng mối, mọi truyền thống văn hóa tốt đẹp trong đó thờ cúng là một mà lễ lạy là một dấu ấn triện độc đáo về văn minh dân tộc. Và biết đâu, há đó cũng là điềm báo manh nha phong trào thể dục thể thao, thể dục thẩm mỹ ngày nay.

Người ngoại quốc cũng rất ngạc nhiên thích thú khi có dịp « ăn Tết » Việt nam. Chẳng những thời gian thích hợp giao hòa giữa trời đất và con người, không lạnh quá như ở Âu châu, không thật nóng như Phi châu hay như trong mùa nắng thiêu đốt thiếu nước, không ướt át lầy lội vì những cơn mưa bão lụt gió mùa mà cả cái không khí vui tươi đầm ấm đượm tinh thần quốc hồn quốc túy Việt nam đón Xuân, tất cả quyện lấy nhau như thành một khối sức mạnh đoàn kết dâng lên Trời đất tổ tiên lòng biết ơn của con cháu, nhân danh người còn tại thế và niềm hy vọng vào tương lai tươi sáng hơn.

Mỗi nghi thức đón Tết đều có ý nghĩa riêng không trùng hợp, không mê tín hời hợt và tập trung vào tiêu đề căn bản quá khứ và tương lai, duy trì và biến đổi, tri ân và hy vọng. Ai cũng biết rằng kiến thức con người thâm sâu thế nào đi chăng nữa vẫn bị chi phối giới hạn bởi một sức điều khiển siêu hình phi thường không cưỡng được, như rốt cuộc không ai tránh được cái chết.

Do đó tổ tiên rất khôn ngoan cân nhắc cách giáo dục căn bản mối liên hệ giữa mọi tình huống ở đời. Việc thờ cúng tổ tiên hay những vị khuất mặt đó có phải cũng là một phương pháp huấn luyện cách cảm nhận, nhân sinh quan quen thuộc bớt sợ hãi về cuộc sống ngày sau bên kia thế giới. Bàn thờ là một công cụ, một hiện vật để biểu dương mối giây liên lạc, một làn sóng chuyển đến « thế giới ảo », vô hình. Bằng óc tưởng tượng phong phú ông cha ta đã khôn ngoan sử dụng tri thức hiện hữu để đề cập đến vấn đề siêu hình, chưa ai hiểu nổi, giả thật đúng sai, một cách tự nhiên bình dị đánh động bằng hai cá tính Việt lòng biết ơn và hy vọng.

Phần đông các nước khác hưởng Xuân như trong ngày lễ hội thường chỉ chú trọng đến hình thức hơn. Cũng tưng bừng tráng lệ trang hoàng lộng lẫy, cũng tiệc tùng, hội họp du lịch, giải trí vui chơi. Cũng không thiếu pháo thiếu lân, thiếp lời chúc tụng. Còn đối với dân ta, mỗi ngày lễ là ngày đánh dấu kỷ niệm định thêm một cái móc thời gian lịch sử xác tín lòng biết ơn cội nguồn và tin tưởng vào tương lai. Chúng ta sống nội tâm thâm trầm hơn nên luôn nhân cách hóa mọi sự kiện như một con người có thể xác và tâm hồn.

Ý tưởng đó chúng ta thấy rõ nhất trong suốt tháng ngày Tết, vậy chúng ta cùng nhau lướt qua vài nghi thức tập tục đã qua thường không chệch ra khỏi mục tiêu « ôn cố tri tân », « cây có cội nước có nguồn ».
Trong những ngày cuối năm, lễ tảo mộ bắt đầu con đường hành hương về quá khứ, chứng minh đời sống vĩnh hằng không có gì là đáng sợ bận tâm mà chỉ là cuộc hành trình đương nhiên của mỗi con người. Có « cát bụi trở thành cát bụi » hay không không ai biết, thế giới vô hình có thật hay tưởng tượng có gì làm bằng, tuy nhiên là người còn sống ở dương trần không ai tránh được các mối hệ lụy cho thân phận « sinh bệnh lão tử » và cũng phải giã từ cõi hồng trần nầy như người đi trước. Vậy nước trời, thiên đàng địa ngục,...là điểm đến đương nhiên bắt buộc của con người trần mắt thịt trong tương lai, điểm hẹn với thế giới của những người quá cố.

Điểm hay của cha ông Việt ta là biết dựa vào lòng tin, tin vào «sống khôn thác thiêng» của cửu huyền thất tổ và các Đấng thiêng liêng độ trì che chở. Do đó việc rước đưa ông bà về hưởng Xuân với con cháu một cách trang trọng, thế giới vô hình và hữu hình như không giới ranh.

Việc đưa rước Thần Táo về trời báo cáo bằng bài sớ tâu chuyện trần gian thể hiện một bài học triết lý « trời cao có mắt », có những việc người trần chúng ta dấu nhẹm tưởng như không ai biết được nhưng không thể nào qua nổi lưới trời.

Tổ tiên ta còn thực tế hơn vì không những tỏ lòng biết ơn với những đấng khuất mặt qua lễ gia tiên trong đêm giao thừa, 4 lạy trước bàn thờ, mà còn mừng tuổi, 2 lạy, ông bà cha mẹ còn sống. Đó là tập tục truyền thống đẹp tạo một sợi giây tình cảm ràng buộc đại gia đình Việt nam. Ngày nay, tập tục nầy vẫn còn duy trì, vì thế ai đi làm hay đi học xa đều cố gắng về nhà tổ đình trong ba ngày Tết, nhưng việc lạy đã được « chế » tức là được miễn từ lâu.

Nhưng rồi, theo trào lưu đổi mới, có nhiều ngày lễ, kể cả lễ tôn giáo, cũng mất dần ý nghĩa thiêng liêng mà trở thành cơ hội để vui chơi phù phiếm. Lòng tin cũng dễ bị lung lay, văn minh vật chất bắt đầu chiếm thế thượng phong, phong tục tập quán xưa bị biến thể luôn nên càng ngày càng bị chỉ trích phê bình từ bỏ.
Ngày nay chúng ta khó tìm thấy lại cái hương vị Xuân ngày xưa và cả cái hồn thiêng của ngày Tết. Thực tế quá cũng đánh mất hồn thơ, lòng tin yêu nguyên tuyền phong phú hóa cuộc đời, tạo sức mạnh tinh thần để vươn lên.

Thật ra chỉ có Tết mới là cơ hội tốt khơi dậy ở trong lòng mỗi người tình cảm thiêng liêng sâu kín nhất, trở về nguồn. Chúng ta nhận định ra rằng ta còn có những sợi giây ràng buộc gắn bó, không hoàn toàn cô đơn, tình gia đình, thân thuộc, bạn bè đồng hương. Tình cảm như được thăng hoa hướng về người khác, hào phóng rộng lượng ,vị tha, biết tri ân và hy vọng vào tương lai.

Ngay cả chữ Tết cũng có một âm hưởng đặc biệt vui tai. Tết Tết Tết ! vang lên như lời reo trẻ thơ trước những tia rực rỡ của pháo bông, tiếng nổ đì đùng của pháo đại giờ giao thừa « tống cựu nghinh tân », những xác pháo tung tóe trong ngày lễ cưới, những bao đỏ lì xì trong ngày đầu năm làm tuổi ông bà cha mẹ. Tết quê nhà sao mà ấm cúng và đầy ý nghĩa cao đẹp biết dường nào ! 
Trần Thành Mỹ


(Cau Chuyen Dau Nam - Hoai An)
Tranh:Lê Thuý Vinh

_________________
Vietnam Library Network
http://www.vietnamlibrary.net

TẾT TA - Trần Thành Mỹ

TẾT TA

Hằng năm Tết đến, nhà nhà đều chuẩn bị đón Xuân. Người Việt ta thường lo sắm Tết từ đầu tháng chạp và chào mừng năm mới không chỉ có ba ngày như phần đông các nước Tây phương mà đối với dân ta « Tháng giêng là tháng ăn chơi » sau một năm làm lụng vất vả. Chủ yếu là nông nghiệp, ở thôn quê, mùa gặt đã xong, ai cũng muốn thoải mái nghỉ ngơi, tổng kết thu hoạch, rút kinh nghiệm năm vừa qua, đặt niềm tin hy vọng vào năm tới. Hơn thế nữa với truyền thống đẹp mang bản sắc dân tộc có lý có tình có hậu « Cây có cội nước có nguồn », « Ăn trái nhớ kẻ trồng cây », dân ta có tập tục tiễn biệt năm cũ đón mừng năm mới thật sáng tạo thơ mộng hòa đồng với người hòa hợp với đất trời.
Tết ta theo âm lịch nên luôn luôn không bao giờ có trăng. Tùy tháng chạp thiếu đủ, ngày cuối năm sẽ là 29 hay 30 trái với Âu Mỹ theo dương lịch nên đêm giao thừa có khi lơ lửng vầng trăng treo. Tập tục đón Xuân một phần ảnh hưởng do đêm trừ tịch không có bóng dáng chị Hằng nầy. Cuộc kết thúc nào cũng thường có hai mặt tích tiêu. Nó biểu hiện cho sự vỉnh viễn ra đi và ngược lại tia sáng ở cuối đương hầm, niềm hy vọng vào tương lai. Đêm tối cũng làm cho ta hoang mang lo âu bồn chồn tưởng tượng đến bao chuyện không may và cũng là thời gian liều thuốc cần thiết Thần ngủ ru ta vào giấc mơ an dưỡng. Đây còn là điểm cuối xuống hàng sang đoạn qua trang của một ngày hay năm, giới hạn giữa ngày và đêm, tối và sáng, cũ và mới âm dương.

Xưa kia, người Việt ta tin vào Thần quyền, những đấng khuất mày khuất mặt linh thiêng nên có những tập tục thờ cúng sùng bái đa dạng phong phú theo bản năng tự nhiên, bảo thủ thường không nặng tính khoa học thành rườm rà mơ hồ khó tin khó giải thích làm người đời sau cho là mê tín dị đoan.

Thật ra với nếp sống chạy đua nước rút của thời đại ngày nay, thời giờ là tiền bạc, tất nhiên là nên đơn giản hóa mọi việc để thích nghi. Nhưng không thể vứt bỏ hết mọi thứ vì những tập tục cổ truyền vẫn là dấu mốc quá khứ, chứng tích hữu hình, tâm linh của ông bà ta theo dòng lịch sử dựng và giữ nước. Nhờ đó ta mới truy nguyên ra được tâm tư nguyện vọng, lòng yêu nước, óc tiến thủ, sáng kiến, quyết tâm khai phá của một dân tộc hiếu hoà chỉ muốn sống còn trong độc lập tự do truyền lại cho thế hệ mai sau.

Vốn gốc là dân đi khai phá khẩn hoang lập nước, phải tranh đấu triền miên với khí hậu « sơn lam chướng khí », thiên tai, giữ đất giành độc lập tự do, kinh nghiệm máu xương đó cũng góp phần cốt yếu cho tình yêu quê hương, gia đình, tính biết tiên liệu, vui hưởng nhất là ôn cố tri tân luôn nhớ công lao của tổ tiên cùng nhau nhìn về phía trước. Tết quả là cơ hội đặc biệt hòa hợp với thiên nhiên thực hiện tổng hợp các thành tố trên phân biệt hẵn thế nhân với sinh vật khác trên quả địa cầu.

Thử lướt qua không khí Tết khắp nơi trên thế giới, phải công nhận là Tết ta rộng rãi quá, làm cho con người xích lại gần nhau hơn, tìm lại chính mình, nhớ đến cội nguồn, hòa đồng thân thiện.Trẻ em Tây phương chẳng hạn, với nền văn minh cao, đầy đủ tiện nghi vật chất, thế mà chắc chắn là không bao giờ có cái tâm trạng háo hức được quây quần đoàn tụ đùm bọc đón Xuân như trẻ em Việt ta. Trẻ em Âu châu có thể còn thích thời gian lễ Giáng sinh hơn vì Tết thường dành cho người lớn. « Nói có sách mách có chứng », vậy chúng ta hãy cùng nhau hồi tưởng tìm hiểu một vài tập tục đón Xuân trong mỗi gia đình mà ngày nay phần đông ít ai còn nhớ đến hoặc chỉ làm theo tập tục. .

Thật ra ít có dân tộc nào mà tinh thần đón Xuân cao và lâu như ta. Từ đầu tháng chạp cuối năm là đã lo chuẩn bị rồi, tùy theo hoàn cảnh gia đình như lập chương trình như đưa con về thăm nội ngoại, quà biếu xếp lớn xếp nhỏ, gia đình họ hàng, quà « lì xì » cho con cháu của mình, bạn bẻ và cả hàng xóm láng giềng. Ít có ai đi du lịch chơi xa trong thời gian nầy khác hẵn với người Âu Mỹ chỉ chờ được dịp nghỉ là « bồng bế nhau lên nó ở non » dự những cuộc thể thao với tuyết băng về mùa Đông, du lịch Cruise trên biển cả ở các quốc gia có nắng.

Tết của ta cũng có thủy có chung, kéo dài từ tháng chạp cuối năm sang năm mới cả tháng giêng. Chúng ta chẳng những vui hưởng chung với nhau mà còn biết hòa đồng với thiên nhiên sinh vật khác và thanh cao mầu nhiệm hơn với bên kia thế giới chúng sinh, cõi vĩnh hằng vô lượng.

Không giải thích cụ thể rõ ràng rành mạch được những vấn đề tâm lý trừu tượng vô hình siêu nhiên, phải phục ông cha ta đã khéo dựa vào cái không không ấy thành có như trừ trừ thành cộng, những chuyện mà ngày nay thế hệ trẻ cho là hoang đường mê tín thành những bài học hữu dụng. Dựa vào kinh nghiệm sống phải đương đầu với bao thiên tai về phong thổ thời khí, khai hoang lập ấp dựng bờ mở cõi, săn đuổi thú dữ để sống còn gầy dựng, tổ tiên ta phải thông minh kiên trì gan dạ mới tạo đươc cho con cháu hậu sinh một giang sơn gấm vóc hình chữ S ngày nay.

Tập tục rước ông bà về với con cháu chiều cuối năm và tiển đưa mùng 4 hoặc mùng 7 đầu năm chứng tỏ lòng nhớ ơn của một dân tộc biết đoàn kết sống theo bước tiến của cha ông. Trước khi muốn ai đến nhà mình thì mình phải trân trọng đến mời, đó là học phép xử thế. Lễ tảo mộ thường bắt đầu từ nửa tháng chạp là bằng chứng cụ thể rõ ràng con cháu chẳng những lịch sự mà còn hiếu thảo « giẫy mả » sơn phết lại mộ phần cơ ngơi của người quá cố để cùng nhau đón Xuân. Tổ tiên ta há chẳng đã hé mở cánh cửa văn minh cho chúng ta rồi sao ? Phép xã giao « tại gia » đã được truyền dạy trước từ lâu.

Vì thế người ngoại quốc sẽ lấy làm ngạc nhiên khi thấy trong những ngày đầu năm ông bà về thì bàn thờ khói hương nghi ngút, sáng tối dâng trà, trưa chiều cúng cơm, giàu thì mâm cao cỗ đầy, nghèo thì tùy theo hoàn cảnh của mỗi gia đình. Thật ra, đây chỉ là dịp để bồi dưỡng thêm sức, gặp mặt vui chơi sau một năm làm việc mệt nhọc, xóa bỏ xích mích giận hờn. Có ở xa đâu đi chăng nữa, « Tết nhứt » cũng cố sắp xếp về thăm nội ngoại. Có chứng kiến cảnh đoàn tụ quây quần bên nhau của những người cùng huyết thống, ta mới cảm nhận được bài học triết lý sâu sắc của cha ông « tề gia », đoàn kết nhỏ trước rồi sau đó mới có đoàn kết lớn, « trị quốc, bình thiên hạ » được. Là hậu bối của các bậc tiền hiền uyên thâm quảng đại như vậy phải là do ơn may vì không ai có thể chọn trước được cha mẹ mình.

Thi vị và huyền bí làm sao huyền sử Con Rồng cháu Tiên rạng ngời hồn dân tộc! Thật ra chưa ai thấy Rồng cũng như Tiên, nhưng ai cũng cho rằng rồng có sức mạnh như vũ bão, tiên đẹp tuyệt trần. Trên thế giới hầu như dân tộc nào cũng có truyền thiuyết về việc lập quốc thường được biểu hiện qua một hình ảnh nào đó. Pháp ngoài lá cờ tam tài xanh trắng đỏ thêm lá cờ với hình vẽ « con gà trống » để mỗi lần đi dự thi tranh giải thường mang theo phất cao hầu nói lên sự có mặt của mình và khích lệ « ba quân », thắng trận là đầy ấp trên trang đầu các tờ báo hình ảnh chú gà trống giương cánh gáy ò ó o. Nhật hảnh diện ví mình là con cháu Thái dương Thần nữ nên trên lá quốc kỳ có vòng tròn đỏ biểu hiệu mặt trời.

Do đó tập tục « dựng nêu ăn Tết ăn chè » ngày nay không còn nữa, trước nhà vào chiều cuối năm cũ và hạ nêu chiều mùng 7 đầu năm mới quả là một sáng kiến thật độc đáo sáng tạo văn minh của cha ông. Người ta dùng cây tre thật thẳng cao, đốt to dài, tuốt hết gai cành, tùy vùng, chung chung là treo trên ngọn một mảnh vải đỏ, bên dưới một giỏ đựng trầu cau, một lá bùa Bát quái. Đó là cách biểu hiên ranh giới ngăn cách thế giới người với ma quỷ, chứng nhận nhà nầy có chủ hợp pháp, có lý lịch tốt, tà ma « quyền lực đen » không được quấy phá đi chỗ khác chơi, vì nhà nầy thuộc về con dòng cháu giống đúng con cháu Rồng Tiên Như vậy tổ tiên ta há chẳng đã đi tiên phong trong việc dựng cột treo quốc kỳ đó sao ?

Người Ấn độ xem bò là con vật linh thiêng, ta không « thờ » các con vật nhưng cũng tránh không gọi đích danh như cọp là ông Ba mươi, ông Hổ, con rắn là ông Dài,… Một tập tục biết phải quấy khác là không quên ơn thần linh liên quan trực tiếp đến cuộc sống nên trong ngày Tết có cuộc đưa Táo quân Thần bếp cởi cá chép về trời để báo cáo với Ngọc Hoàng thượng đế tình hình thế sự tối 23 và ruớc Ngài vào tối tháng cuối năm.

Có những nghi lễ mà ngày nay dường như ít còn ai nghĩ đến là lễ cúng đầu năm xin tuổi. Người Việt ta thường thờ cúng ông bà, tin tưởng ở Trời phò hộ, Thần linh, đấng khuất mặt khuất mày độ trì. Các bậc Nho gia văn thi sĩ thường khai bút đầu Xuân để đón năm mới, tổ tiên ta lập bàn hương án trước nhà tạ ơn Trời Đất cho ta sống đến ngày nay, xin thêm tuổi mới, dùng cây hương điểm qua trên các đồ hình « khai nhãn » để thấy cái đẹp muôn màu muôn vẻ quanh ta, luôn cảnh giác phân biệt chánh tà, « khai nhĩ » để biết nghe lời hay ý đẹp, « khai khẩu » để biết trên trọng dưới nhường « lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau » « ăn coi nồi ngồi coi hướng » đừng bạ đâu ngồi đó, tệ hại hơn nữa là giành giựt cấu xé nhau vì miếng ăn vị thế cao sang, « nhả ngọc phun châu » chứ đừng « ngậm máu phun người » « xuất khẩu thành thơ » chứ đừng … đồ dõm, hàng lậu, khai mũi, khứu giác để phân biệt nơi sạch chỗ dơ, không chỉ để ngửi « đánh hơi đồng »..

Xem đến đây, các bạn trẻ đừng vội mắc cở cho rằng ông bà ta sao mà mê tín quá, « quê ơi là quê ». Không đâu, đây quả là một lối giáo dục sắc bén gây chú ý đánh mạnh trực tiếp vào tâm hồn con người bằng cách gợi hình cụ thể vì ngũ quan là sinh lộ quan trọng thiết yếu chẳng những cho cơ thể tâm linh mà còn là nguồn gốc của tham sân si,hỉ nộ ái ố. Lối giảng dạy âm thầm, thâm trầm, bình dị đó như « nước chảy đá mòn » thấm dần vào đầu óc trẻ lúc nào không hay. Tuyệt chiêu.

Hơn thế nữa lúc nào truyền khẩu vẫn là phương cách truyền bá tư tưởng, tin tức hữu hiệu nhất, nhanh chóng nhất có từ thời xa xưa dựng và giữ nước chưa có chữ viết. Ngày nay chúng ta sống trong một thời đại văn minh đầy đủ, tự do và khoa học kỷ thuật dù không giải quyết được hết mọi vấn đề, cũng đã chứng minh làm sáng tỏ được bao điều thắc mắc huyền bí trước kia. Chúng ta thường quá khắt khe trong việc phê phán các dữ kiện thời xa xưa, đòi hỏi phải được giải thích bằng khoa học, lý trí, số học.

Trước kia người cùng thời với Galilée chẳng những không tin trái đất quay mà còn lên án ông phản động buộc tội ông dám nói ngược lại chủ trương của giới cầm quyền lúc bấy giờ. Những tác phẩm hay nổi tiếng quốc tế « Mười ngàn dậm dưới đáy biển », « Tám mươi ngày vòng quanh trái đất » của nhà hàng hải đại văn hào Pháp Jules Verne cũng chỉ được độc giả thời ông xem như là những

quyển sách du lịch sáng tạo viễn vông không có thật kích thích trí tưởng tượng óc viễn du, mơ một thế giới trên trời dưới biển mơ hồ hoang đường bí hiểm mà kỳ thú, thế thôi.

Ngày nay văn minh rồi cũng không thay đổi, tuyệt tác Harry Potter của nữ văn sĩ Rowling nổi danh thế giới là bằng chứng hùng hồn nhất. Con người vẫn mơ những chuyện kỳ lạ, bí hiểm, huyền hoặc, quyền lực siêu phàm, phủ phàng, những chân trời, xã hội tương lai phóng đại tối đa kích thích tận cùng giữa thật và ảo, tranh tối tranh sáng ghê rợn, tốt xấu quyết liệt chống nhau bất phân thắng bại, phản ảnh tổng hợp khuynh hướng mới cũ, xưa nay, có khác chăng là càng tiến bộ, con người có những viễn ảnh sáng tạo kiên quyết táo bạo hơn cả hai mặt trái phải..

Rồi thế giới có tiến xa thế nào đi chăng nữa dần dần cũng khám phá ra có chuyện khó tin mà có thật, trái lại ngày nay với hào quang của khoa học kỷ thuật, tôn giáo, con người vẫn bó tay thúc thủ chưa giải thích nổi bao hiện tượng huyền bí siêu nhiên, tưởng vậy mà không phải vậy, đạo đức càng ngày càng tráo trở, lật lọng vô độ khó lường, khó còn giữ trọn vẹn niềm rin..

Điểm độc đáo ở đây là để giáo dục con em, tùy theo dân trí mỗi thời, tổ tiên ta đã biết dùng hình tượng hành động cụ thể để diễn tả truyền đạt tư tưởng, hướng dẫn theo nề nếp đạo đức truyền thống dân tộc, không phương hại hay làm ngu dân. Không có lối độc tài áp bức, cưởng chế đe dọa nào hết. Lối giáo dục nhân bản, có tình người đã được rao giảng lưu hành hữu hiệu cho đến ngày nào dân trí cao cho rằng lối giải thích đó không còn thích hợp nữa thì tập tục đó tự phai đi. Đừng coi thường những thói quen, lưu ý nhắc nhở cần thiết có ảnh hưởng tốt đối với cá nhân tập thể.

Như việc nuôi dạy trẻ cũng tùy thuộc vào tuổi tác thời kỳ mà hướng dẫn từng bước. Không có chuyện thần đồng mới ba tháng mà « nhảy lớp » biết nói biết đứng chựng được. Phải có sự huấn luyện, khô cả cổ, đau cả lưng, lập đi lập lại nhiều lần, té lên té xuống, u đầu sưng trán, qua « thôi nôi » mới hy vọng trẻ biết bập bẹ nói, chập chững biết đi. Hơn thế nữa còn tùy thuộc sức khoẻ cá tính và hoàn cảnh sống mà mỗi em tiến nhanh hay chậm không có mốc thời gian nào nhất định.

Chưa giải thích được bằng lý, khoa học được thì tổ tiên phải tận dụng cái gì mình có, mình thấy, mình biết. Những hiện tượng con người phải tiếp xúc hằng ngày không biết cội nguồn căn nguyên, mù tịt không cắt nghỉa rành mạch được thì người xưa cũng phải tìm hiểu sâu sát vấn đề bằng cách nầy cách khác. Có mặt trời mặt trăng, ngày đêm, nam nữ, sống chết thì tất có thế giới hữu hình vô hình, có trời đất thì có thiên đàng địa ngục, có thần thánh tà ma ác quỷ. Những chuyện siêu nhiên vượt tầm hiểu biết thì thuộc về thế giới khác huyền bí, mà vị chỉ huy tối cao tối thượng là Trời, dưới có các Thần linh Tiên nữ…như cách tổ chức chính quyền kẻ cả tôn giáo sau nầy.

Chẳng hạn như cũng để răn đe con cháu, hay đúng hơn để hữu hiệu hóa phương cách giáo hóa con em, ta dựa vào Thần quyền nên có tục lệ tiển đưa ông Táo , những vị « dân biểu » về trời họp, dâng sớ tấu trình tổng kết tình hình mỗi gia đình cuối năm. Đây có phải chăng cũng là tập tục manh nha các tờ báo cáo tổng kết hoạt động kết quả thành tích cuối năm hay rộng ra ngày nay đơn thỉnh nguyện, kêu oan, khiếu nại, làm reo biểu tình…Tư tưởng tổ tiên đã nghĩ đến guồng máy hành chánh, luật pháp, thật tiến bộ làm sao !

Cũng không chừng vốn biết tâm lý con người thường thích sống hơn chết vì không biết cái thế giới bên kia thế nào nên phân vân hoài nghi, sợ điều bất trắc xảy đến do quyền lực siêu nhiên, ông cha ta đã khéo hướng dẫn lèo lái con cháu theo hướng ý của mình theo cách « ở hiền gặp lành », « tích ác phùng ác,tích thiện phùng thiện ». Óc sáng tạo của tổ tiên kỳ thú biết bao !

Mùng ba Tết là ngày Tết nhà, Tết trâu, lẩm lúa, vườn tược, chuồng heo gà bò….Nói chung chung những nơi hay sinh vật liên quan trực tiếp với cuộc sống của gia đình. Thường những đòn bánh Tét được tét ra từng khoanh, bánh ít, sau khi cúng được đem cho heo gà ăn, tượng trưng cho sự xác nhận khen thưởng công trạng. Đây cũng là một cách dạy ngồ ngộ thâm trầm vẫn mang tính cách hòa đồng nhân bản. Trên đời, là sinh vật dù là con người, sinh vật cao cấp nhất, vẫn phải nhờ đến người khác, không ai sống một mình được. Nước nào cũng đề cập đến việc nầy cho rằng người dân một nước như thể anh em, tôn giáo còn nhấn mạnh rõ hơn, chúng ta đều là con của Đấng Tối cao. Tổ tiên ta chẳng những ý thức được điều đó mà còn biết diễn tả bằng phép xưng hô gọi nhau như người thân ruột thịt anh chị em chú bác cô dì,…Các bạn thấy không, di chúc để đời phải học và hành đó.

Chúng ta thường quên điều ấy nên có sự phân chia giai cấp giàu nghèo như trước kia giai cấp cùng đinh (les parias) ở Ấn độ chằng hạn chịu nhiều điều tủi nhục nhất. Họ phải sống trốn tránh như người cùi hủi, không được chường mặt ra ngoài, vì nếu người quyền quí giàu sang nào chẳng may đụng vào họ, về nhà phải tẩy uế và có khi còn cắt cả chỗ quần áo nào chạm phải. Cũng chính từ lòng ích kỷ tự cao tự đại quá độ đã làm nẩy mầm móng kỳ thị chủng tộc tôn giáo và chiến tranh tất nhiên có cơ phát triển và địa bàn hoạt động càng ngày càng bành trướng hơn.

Ông cha mình không nghĩ như thế đâu, ngay cả thú vật trong nhà, nói chung sinh vật cỏ cây đều được nhớ đến như để xẻ chia chung hưởng. Không có chuyện trên đội dưới đạp, « ăn cháo đá bát » của những kẻ không tự trọng vô liêm sĩ khi được « ngồi mát ăn bát vàng » rồi thì vong ơn phản phúc, trở mặt « lên chân » khinh người.

Hằng năm Tết đến, nhìn bao cây nhang sau khi đốt xong cuộn tròn trên phần cọng nhang còn lại, tàn rơi đầy trên lư nhang, khi còn sinh thời má tôi thường vui mừng kính cẩn bảo :’ Ông bà về rồi, nhang cong là ông bà chứng giám lòng thành con cháu đó’. Bao nhiêu tuổi đời Xuân đến, tôi vẫn được nghe những câu nói tương tự như vậy kèm thêm vài câu chuyện vui, hành động đáng nêu gương của ông bà, lâu lâu bà lại cười cười kể xen vào những tập tục cổ xưa thời mẹ tôi còn nhỏ, như chôn cái « rế » lót nồi trước cổng nhà để xua đuổi bọn « đầu trộm đuôi cắp », mà theo năm tháng dần trôi không còn ai giữ nữa.

Nhớ sao là nhớ không khí Tết quê hương, với bông vạn thọ tượng trưng cho sống lâu « trăm tuổi bạc đầu râu », cành mai rực vàng năm cánh đem đến may mắn cho gia đình. Ngày mồng một thì khỏi sợ bị rầy, ai cũng phải phép tắc lễ độ, mắt mày tươi vui ‘ vì buồn ngày đầu năm thì buồn cả năm luôn’. Những bao thơ đỏ lì xì làm rộn lòng các em trẻ nhỏ tung tăng trong quần áo giày dép mới, những câu chúc mừng năm mới vang vang từ trong nhà ra đến ngoài đường, đâu đâu cũng vui như hội.

Têt nguyên đán gồm bao yếu tố điều kiện thiên thời địa lợi muôn màu muôn vẻ hòa hợp thiên nhiên với cuộc sống trần gian. Đây còn là cơ hội cho chúng ta nhìn lại quá khứ ôn cố tri tân, tự hào về nguồn gốc, óc tiến thủ dấn thân của tổ tiên, tìm lại bản ngã tự kiểm tự phê sống hòa đồng đoàn kết bình đẳng, bổ sung bồi dưỡng tiềm năng, sức khỏe, kiến thức để đừng đánh mất lấy chính mình.

Không có Tết nơi nào đẹp thân thiện và đầy ý nghĩa bằng Tết ta quê nhà vì tình người luôn luôn còn có dịp trổ hoa. !

Trần Thành Mỹ 

_________________

Vietnam Library Network

http://www.vietnamlibrary.net

TRÊN VỈA HÈ - Thành Mỹ

TRÊN VỈA HÈ 

Con đường chính của Saigon của thập niên 50-60 tấp nập người xe. Những chiếc taxi với dáng dấp riêng biệt, thường là Renault 4, hai màu xanh và vàng, đưa rước khách xuống lên như mắc cửi. Phố phường đông đúc, hàng quán san sát, nhà hàng tiệm ăn, tiệm tạp hóa, rạp chiếu bóng, khiêu vũ trường, tiệm giải khát dầy đẩy. Từ đó cũng xuất hiện dần dần những từ phiên âm theo phong trào mới, tùy theo ngành nghề, như ‘ba’(bar) ‘gái bán ba’, ‘dancing’, ‘ca ve’ ( vũ nữ )…. Nếp dưới khung cảnh sang trọng, rộn rịp tưng bừng náo nhiệt nhất là về đêm ấy, một bức tranh khác không kém sôi động, lớp người sống trên vĩa hè, trong con đường hẻm hẹp không tên, giữa hai bức tường của hai dãy phố cao tầng. Cuộc sống thật xô bồ giữa lòng thành phố, hai thành phần xã hội đối chọi nhau. 

Nhìn bề ngoài ta tưởng chỉ có lớp người kiếm sống, lương thiện. Thật ra cuộc đời luôn luôn có hai mặt tốt xấu, nghèo giàu. Từ ngàn xưa, ở mọi thời đại,bao cuộc cách mạng manh nha hy vọng lấp dần hố sâu giữa hai thế giới trái phải ấy. Rồi ngày nay, cuộc tiến bộ khoa học kỷ thuật, nếp sống văn minh tiện lợi thích nghi có khi chỉ đào sâu thêm lòng ích kỷ, độc tài, độc tôn, kết quả lũy tiến nhanh chóng mặt, triệu phú tỷ phú hàng loạt, ngày xưa đếm chỉ có trên đầu ngón tay, tư bản đỏ đen vàng xám, danh sách mỗi năm cứ bổ sung dài ra. Còn thành phần cày cụi làm việc chỉ do công sức khả năng học vị của chính mình thì chỉ đủ có tiền để đạm bạc sống cầm hơi.
Oái oăm hiện tượng nầy xảy ra ở mọi nơi, nước giàu như nghèo, thành phần xã hội sang hèn, có hay ít học. Càng văn minh, cả lạc hậu, nhiều mưu chước táo tợn ác độc hơn gấp bội. Bao mánh khoé được điều nghiên sâu rộng, áp phe, thành phần chạy chọt, nịnh hót xu thời trá hình, chớp bắt cơ hội làm đảo lộn vàng thau lẫn lộn. Ai cũng là vua một cõi, ăn xin cũng có vua sinh sát thường vắt chanh bỏ vỏ, các trẻ mồ côi sống bên đống rác, móc túi, đánh giày cũng có đầu nậu, băng đảng trưởng. Sa đọa hơn là trẻ em bụi đời nghiền ngập thật đáng thương vì khó có cơ hội hy vọng tìm được con đường lương thiện. Những đứa trẻ bị đời nguyền rủa nầy thật đáng thương, tội đâu phải do chúng tạo ra đâu mà chính xã hội đã đầu độc chúng, đẩy đưa chúng vào con đường không lối ra. Vì sống còn, miệng đói ăn chân phải lết phải bò.
Thời bấy giờ, bao gia đình chạy loạn từ làng lánh nạn ra tỉnh, đô thị, con đông lúc nhúc, sanh năm một, sống vất vưởng chạy gạo tiền độ nhật, dưới những túp lều xiêu vẹo,quây quần bên những khu đổ rác được giải tỏa ra ngoại ô để chỉnh trang thành phố. Hoặc nằm trong nhà ga dưới góc hiên, bên bờ tường che khuất bằng hàng cây me, cây cổ thụ, dọc theo hàng rào kiên cố của biệt thự lâu đài như của dòng họ chú Hoả, hay trong hẻm hẹp thật ra là trên mương cống nước thải ra giữa hai dảy lầu như ếch ngồi dưới đáy giếng trong lòng thành phố thủ đô, trên con đại lộ chính Saigon.
Chiếc lều là do kết hợp vài tấm tôn cũ kỷ sét rỉ được đặt nghiêng nghiêng dọc theo bức tường sau dảy phố không có cửa hậu thông ra, che một chiếc chỏng có bốn chân bằng gỗ tạp nhạp đóng phủ trên bằng vài tấm phên ván mỏng te hay chiếc ghế bố « sập ký nình » vá chầm bằng nhiều lớp mảnh bao bố tời đủ nhản hiệu như bản đồ thế giới. Một tấm ni lông hay một tấm poncho cũ xì to dùng vừa làm mái lợp che mưa, vừa làm máng xối để hứng nước mưa vào thùng hay chậu móp méo miệng đáy mòn. Mỗi lần mưa to gió lớn, cả gia đình ngồi co ro sát cạnh nhau đở ướt.
Tuy nhiên dầu phải sống chật vật bữa đói bữa no, trên vỉa hè, họ luôn cố gắng không làm những nghề bất lương như trộm cắp giựt đồ vì họ biết rằng đây là nơi nương tựa dừng chân có thể là ngắn hạn hay vĩnh viễn. Họ làm mọi nghề lặt vặt như chạy xích lô mướn từng ngày, khuân vác hàng ở chợ, chạy xe ba bánh, ‘bán chạy’ từng mớ quần áo cũ ở chợ trời, trên lề đường,…Con cái cũng cố cho đi học được ngày nào hay nấy và trong thời gian nửa triệu quân nhân đồng minh sang giúp cho Việt nam Cộng hòa, nhiều nghề mới cho các trẻ nầy như gọi taxi, xe xích lô máy cho những lính ngoại quốc xa nhà sau hành quân nghỉ phép, quanh các vũ trường hay các tiệm giải khát các ‘ba’.
Trái ngược lại, đáng thương hơn là những trẻ mồ côi chạy loạn từ các làng xa về thành phố bơ vơ rơi vào những tên đầu nậu, băng đảng giang hồ, vua móc túi, đánh giày, ăn xin…Kỷ luật rất tàn bạo, một khi vào rồi là quyền sinh sát do đảng trưởng, thủ lĩnh. Mỗi ngày phải kiếm một số tiền bắt buộc, nếu không sẽ bị trừng phạt dã man. Băng đảng bất hợp pháp nầy vẫn có những quy lệ kỷ luật riêng có thể nói là vào rồi thì khó ra, tính trung thành là điều kiện tiên quyết. Mỗi thành viên dù còn nhỏ cũng không thể được miễn, thay vì được xâm mình như các đàn ‘anh chị’ giang hồ tứ chiến, du côn có tiếng, thành tích được kể truyền miệng trong giới xã hội đen ít tốt nhiều xấu đánh lộn đâm chém, đụng độ trận gây thương vong giành địa bàn hoạt động, cướp giật, cờ bạc ăn chơi, làm lễ tuyên thệ « nhập môn » bằng cách nướng khuôn sắt cháy đỏ đặt vào lưng để đóng dấu không xóa được.
Có nhìn một đứa trẻ đang hành nghề móc túi chẳng hạn, hoặc khi nào mình bị ‘chôm’ một lần, chúng ta phải công nhận rằng dù còn nhỏ tay nghề nhanh tay lẹ mắt của trẻ cũng đáng nể nang. Chắc chắn là phải có qua một thời bị đòn đánh đập để vào nghề, có khi bị tù ra khám, các em phải kinh qua bao khổ luyện bằng nước mắt và máu. Có lỡ bị bắt, dù bị tra khảo cách mấy, vẫn không bao giờ khai báo kẻ chủ mưu hay cùng băng. Các trẻ bất hạnh nầy chỉ biết vâng lời, thi hành triệt để công việc được phân, thường không bao giờ biết mặt người ‘chóp bu’, rất rõ ‘luật giang hồ’, một khi vi phạm rồi thì tất khó sống được. Không được học, chưa bao giờ nhận được một cử chỉ, lời nói thân thiện an ủi, con tim của các em càng ngày càng chai lì hằn sâu những bất công xã hội. Càng lớn lên, thật khó có cơ may để trở về con đường lương thiện.
Còn « đạo binh » đánh giày, mỗi em với chiếc hộp gỗ đánh giày lảng vảng trước các tiệm ăn, tiệm kem, trạm xe buýt, bến xe đò đi lục tỉnh, ở các góc ngã ba đường, lẽo đẽo bám mời mọc khách nào có mang « giày Tây ». Địa bàn hoạt động cũng được phân ranh, tên nào « xé lẻ » đi nhầm vào vùng khác thường bị hành hung không tiếc thương. Mỗi ngày các em phải nộp hết tiền mình cật lực làm được, giấu diếm khi phát hiện ra thi bị kỷ luật nặng nề. Trẻ đánh giày thường không móc túi sợ ‘bể nồi cơm’ tức là mất việc luôn thêm bị hành hình nếu bị phát hiện. Do đó còn hy vọng hoàn cảnh đưa đẩy vào con đường thay đổi cuộc sống khá hơn.
Riêng thành phần mua lông vịt, giày dép cũ, đồ bằng nhựa, chai bể thông thường từ gia đình nghèo bị chiến tranh nhà cửa bị đốt phá không còn chỗ dựa nên trôi giạt tìm sống đến ven các đô thị tỉnh thành. Để tìm sống độ nhật, mỗi gia đình luôn tổ chức theo vốn liếng ít ỏi của mình, phân công con cái vừa theo mẹ mua đồ cũ một buổi vừa đi học. May ra kinh tế gia đình khá hơn và con cái lớn theo thời gian và kinh nghiệm đời, hy vọng các trẻ nầy có cơ hội tìm đuợc công việc lương thiện xa đường hư hỏng như buôn bán hàng rong, bàn báo dạo, bồi bàn,…
Cho đến thời các binh sĩ đồng minh ồ ạt sang miền Nam, bao nghề mới mở ra theo nhịp sống vội vã hưởng thụ của tầng lớp giàu mới và nhu cầu của những người lính giàu có có nếp sống hoàn toàn khác hẳn truyền thống dân ta. Người Việt thường bảo thủ nhưng lại chuộng cái hay cái mới, ưa bắt chước văn minh nước ngoài. Trong thời kỳ thái bình, việc chọn lọc dở hay đã là khó rồi huống hồ thời kỳ nội chiến, việc mất còn không còn thuộc một ai. Do đó ai cũng phải bươn chải cày cục chẳng những để sống mà hưởng thụ hết mình, lắm lúc làm giàu càng tốt bất chấp phương tiện, mánh lới, chiêu bài nào. Bộ mặt xã hội thay da đổi mặt thật nhanh thật nhanh.
Một trong những nguồn lợi bất ngờ thời bấy giờ là rác. Bao gia đình sống vất vưởng nhờ những đống rác ngùn ngụt xông mùi để tìm cái gì có thể bán lại được cho các chủ vựa thường là người Hoa. Nhưng ‘rác Mỹ’ lại khác, không phải là món kiếm ăn cửa giới nghèo nàn đâu. Đó là những đồ gia dụng quá kỳ hạn sử dụng, những đồ ăn hộp chẳng hạn, dụng cụ điện cũ hư được nửa triệu quân đội đồng minh tiêu dùng. Rác nầy thuộc cao cấp phải được đấu thầu để rồi trở thành một nguồn lợi to tác thu nhập giúp thành phần áp phe, giỏi manh mún, đầu nậu, lái mối manh nha tạo một tầng lớp xã hội, ‘dân giàu mới’ thời bấy giờ.
Xã hội thay đổi trong thời kỳ chiến tranh tất có nhiều hậu quả khó lường, thật giả tốt xấu không ai biết chắc được. Người mang mặt nạ mới, kẻ khác đội lớp giả mạo, giả danh giả dạng. Ngay cả nghề ăn xin cũng lắm lúc trá hình. Giả bộ gẩy tay treo tay lên, hàng ngày túc trực trước quán ăn nhà hàng đến từng bàn xin khách tiền hoặc đồ ăn dư để rồi nuôi heo và tối tối đi xem hái cải lương hát bộ.
Gia đình anh tư Ròm chạy xích lô đang tá túc trong con hẻm trên mương ấy gồm thê tử 7 người. Không ai biết anh Tư từ đâu đến nhưng những dảy nhà chung quanh lâu ngày thấy anh hiền hậu nên cũng tin cậy nên đi đâu hoặc rước con cái đều nhờ anh. Anh tên Mạnh nhưng vì ốm tong ốm teo nên để phân biệt với các đồng nghiệp khác, hành khách hay mối quen gọi như vậy cho dễ nhớ. Vợ anh tên Tý nhưng theo quen miệng gọi là chị Tư, người mảnh khảnh dễ nhìn sanh con năm một. Do đó, đứa lớn giữ đứa nhỏ, đứa nào bế nổi thì bồng nách, cõng được thì cõng, mệt quá hoặc mê chơi ham ăn thì cứ để em bò lê bò càng, bò la bò lết trên lề đường. Tắm rửa thường qua loa và cũng như các trẻ khác thích tắm mưa vì sau đó các em thấy mình trở như khác lạ, sạch sẽ, khoẻ khoắn, mặt mày xinh đẹp hẳn lên.
Hàng xóm của gia đình anh Tư là gia đình em gái của anh, cô Lựu mới 20 tuổi mà cũng đã 3 con lúc nhúc rồi. Hai chị chồng em dâu thay phiên nhau lo các cháu nhỏ và thêm buôn bán lẻ tẻ, buôn bắt cái nầy sang bắt cái kia, « bán chạy » ở lề đường gần chợ trời hoặc ở các công viên nghỉa là vừa bán vừa đề phòng, mắt láo liêng, xem có ‘phú lít’ cảnh sát đến là dông cho nhanh. Phong chồng của Lựu có tật chân làm nghề sửa xe đạp ở trên lề đường gần nhà, cũng bảo đảm phần nào gia đình đông con. Kế đấy là ông Bảy, trên 60 tuổi, ở một mình một thân, làm việc lặt vặt ai cần mướn. Nhà cửa ông bị đốt rụi sau cuộc bố ráp của lính Pháp ở miệt vườn Hậu giang, bà Bảy sau đó bệnh nặng qua đời, tứ cố vô thân, ông trôi giạt lên Saigon. Mỗi gia đình một hoàn cảnh đáng thương. Do đó họ cố sống nương tựa lẫn nhau vẫn cố giữ cái nề nếp thành thật tương trợ nông thôn.
Các đứa nhỏ lớn dần trong cái hỗn độn vừa phóng khoáng mới lạ gần như buông thả, kích thích vừa gò bó kềm hãm bởi cuộc sống cực nhọc của cha mẹ. Nhưng còn nhỏ chúng chưa suy nghĩ nhiều về vấn đề này dù chúng nó cũng đã thấy tận mắt y phục đắc tiền của các cô cậu nhà giàu lên xe xuống ngựa với bao đồ chơi như búp bê, xe đạp nhỏ ba bánh mà chúng nó mê mẫn thèm thuồng. Các em cũng biết tủi thẹn không bằng với bạn bè trong lớp, may là giới nào thủ phận giới đó, các trẻ nhỏ chưa ý thức lòng nhân đạo sớm đâu, nhưng không khinh khi chê bai bài xích nhau là tốt lắm rồi.
Nhan con gái lớn của anh chị Mạnh và Thành con trai cả của anh chị Phong được 14 và 12 tuổi năm 1975. Ngày 30- 04, cũng như các trẻ nhà nghèo khác, các em cũng không biết làm gì vì trường đóng cửa. Trước đó các em cũng đã nhận thấy không khí hối hả đi ra về bất thường của nhiều nhà gần đấy. Anh Mạnh được nhiều người dặn trước hẹn ngày giờ nào chở đi, các chị thì được dúi tiền nhờ xem nhà dùm vài ngày,…
Nhan và Thành cũng tò mò dẫn các em nhỏ theo đoàn người đổ xô ra đường thường về phía phi trường, bến cảng và nhất là hướng về các tòa đại sứ. Lạ là người ta chen chúc, dẫm chân lên nhau, thúc đẩy giành giật cho bằng được lên tàu lớn nhỏ. Về nhà, Nhan kể với mẹ là đã thấy nhiều người tranh nhau xuống tàu đi đâu không biết, nó còn thấy có khi cố đẩy con họ theo đoàn người xa lạ nữa.
- Con dám đi không ?Con với Thành dám dẫn hai em đi theo không ? Vượt biên đó. Ba má không có tiền để đi được, má sẽ đem các con ra đó rồi tìm mọi cách len trộn vào đoàn người di tản, hy vọng sống tốt hơn. Đừng lo gì cho ba mẹ ở nhà, cố gắng giữ gìn thân các con là quan trọng rồi.
- Con sẽ đem theo Nhân, Nhạn hai em trai kế con tụi nó lanh lợi lắm hy vọng luồn lỏi theo vào, còn hai em nhỏ ở lại với ba mẹ. Thành chắc chỉ dẫn được thằng Tèo theo. Má chuẩn bị cho tụi con đi liền đi, không dễ gì tìm được chuyến đi đâu, khó lắm.
Thế vậy mà năm đứa nhỏ nhà nghèo tháo vát nầy may mắn đi chui trót lọt trong những ngày đầu tháng 05. Bặt tin bao nhiêu năm, hai gia đình nầy bớt người rồi mà cũng không khá hơn chút nào trong thời kỳ đổi đời nầy. Biết là các con đã đi mà cũng không dám tiết lộ cho ai biết, khổ hơn là không biết còn sống hay chết, hỏi ai bây giờ, không dám tin ai nên không tiện hỏi thăm nhau.
Hơn thế nữa, họ lại thuộc thành phần nghèo ‘rớt mồng tơi’,‘người vô sản’ theo thời bây giờ, nên người quen biết khá giả cũng ‘ngán’ họ lắm, biết đâu một ngày nào đó họ ‘ tố khổ ‘ là tiểu tư sản hay nặng hơn là tư bản mại sản thì bị bắt đi ‘học tập’ mút mùa. Cơ trời không đoán nổi đành rồi mà còn mưu người sao cũng thâm hiểm và lật lọng như trở bàn tay, nguy tai !
Tuy nhiên gia đình anh Mạnh vẫn giữ gốc nông dân. Họ chỉ tin điều gì họ thấy, họ sống qua. Kinh nghiệm trong những ngày chiến tranh ở vùng đồng ruộng làm anh nhận anh rằng cuộc sống ở thủ đô hay các tỉnh thành lớn, tinh thần người dân phóng khoáng, tự do hơn tuy có thiên về ích kỷ cá nhân vì phần đông từ mọi miền vùng ‘ tứ xứ ’ đến, không ai biết ai, rõ lai lịch cội nguồn ai nên ít có thành kiến bảo thủ về dòng tộc, thành phần xã hội, lý lịch.
Còn đối với vùng xa thành phố, làng xã, tập tục « lệ vua không bằng lệ làng », « đời cha ăn mặn đời con khát nước » vẫn chẳng thay đổi bao nhiêu dù hình thức áp dụng, thể chế có khác đi mà một trong những khía cạnh khắt khe đó là khó khoan dung với kẻ phạm tội, phản bội, ác đồ. Thành kiến và phong tục tập quán như hằn sâu vào tầng lớp người chân chất đó vừa phóng khoáng vừa bảo thủ dễ tin. Đối với họ, cái gì Trời cho không phải là trò chơi mà là một đặc ân, thân thể con người chẳng hạn, không được hành hạ phá hủy mà phải tôn trọng, gìn giữ phát huy, từ đó mới có lòng nhân. Thế mà nông thôn vẫn là địa bàn mầm mống hoạt động mọi thời và nông dân luôn chịu thiệt thòi nhiều nhất.
Do đó anh Mạnh không thể như những kẻ chụp giật thời cơ, đội nón mang dép mới là đổi đời, vì bấy giờ « y phục cũng làm thầy tu » được. Họ cũng không theo đám người đi ‘hôi của’, xông vào nhà bỏ chạy không ai cai giữ, vét gì lấy nấy, bán tháo bán dở đồ cắp được.Hoang mang trước tin đổi tiền, thương gia bị gắt gao kiểm kê, nhà cửa của giới chức cấp cao của chế độ miền Nam bị tịch thu, người dân cũng bán gia dụng không cần thiết để mua nhu yếu phẩm. Gia đình anh Mạnh đã chật vật càng túng bẩn hơn mà vẫn không « đói ăn vụn, túng làm càn » và cũng nhất định trốn tránh không đi vùng kinh tế mới. Ban ngày họ tìm được công việc gì để sống qua ngày là được. Saigon cũng như mọi tất cả các thành phố lớn khác, dù sao từ trước đến nầy vẫn là nơi dễ sống trà trộn trốn tránh hơn vì không ai biết ai nhiều và nhất là thủ đô của Việt nam Cộng hòa tập trung nhiều tai mắt báo chí ngoại giao thế giới. Hơn nữa, anh chị có gì để lo sợ cho bản thân đâu trong tình thế mới nầy. Anh chị quyết định bám trụ ở đây hy vọng tìm được tin tức các con biệt tăm từ ngày ra đi.
Thời kỳ nầy, biết bao thay đổi đảo lộn tưởng chừng làm sáng giá thêm thành phần lao động thật sự nghèo nàn. Vậy mà đây là còn thời điểm của những kiêu binh, “kẻ đục nước béo cò” thò mặt ra trở cờ chỉ điểm tố khổ. Gia đình người dân trước kia còn ăn cơm hạt bể bây giờ khoai trộn bo bo ngay trong nước có tiếng được gọi là « vựa lúa Á châu ».
Hai đứa con của anh Tư Út Một, Út Hai và bé Chót của anh Phong cũng được 12, 14 tuổi. Ông Bảy đã qua đời sau một cơn bệnh nặng được mang trong bệnh viện không đủ tiền thang thuốc. Hơn mười năm qua rồi, vẫn bặt tin xa. Tuy nhiên chị Mạnh cứ có dịp là đi cầu nguyện van vái ở chùa, trước Hang đá Đức Mẹ, Chùa Chà, đi xin xâm ở Lăng Ông Bà Chiểu,…cho các con còn sống. Hy vọng đó cũng theo thời gian xuống thang dần vì theo chị dọ hỏi, tin tức của những người vượt biên khác đã được biết khá nhiều rồi. Vẫn biết con mình không được đi theo diện chính thức hay bán chính thức mà nói theo kiểu nói thời bấy giờ con anh chị đi chui, đi « canh me », bao nguy hiểm có thể xảy ra không lường trước được. Nhiều người bị bắt tù, chết bị không được tàu ngoại vớt, do giông tố bảo táp, cướp bóc giết người, bị hải tặc hành hung, …chỉ nghe đến là chị đã rùng mình trách mình đã cho các con đi một mình còn nhỏ. Mà nghĩ lại ra đi thì tương lai của trẻ nếu thoát được chắc chắn hơn của cha mẹ chúng là tất nhiên.
- Dì Tư ơi dì Tư, hổm rày cháu tìm dì quá mà không thấy dì đâu cả, có rảnh dì đến nhà con ngay, có tin cho dì mà đừng nói cho ai biết trước hết nga, Hồng bạn gái của Nhan vui mừng gọi rồi rù rì với chị.
- Chuyện gì vậy hả Hồng ? Bây giờ dì đi theo Hồng được không ? Hồng bây giờ có bận làm gì không ?
- Dạ không, vậy dì cháu mình đi nha.
Trên đường đi, Hồng cho chị Tư biết là bây giờ ở nhà phụ lo tiệm cơm của ba má qua đời để lại, tiếp tế thăm nuôi anh cả đã bị đi học tập mà con cái nhỏ còn đang đi học. Chị tư nôn nao muốn hỏi Hồng tin buồn hay vui nhưng nhìn vẻ mặt bình thường tự nhiên của Hồng chị đoán chắc Hồng muốn dành cho mình sự ngạc nhiên hay tránh cho chị nỗi bực mình nào. Hồng tìm người làm à ? Trước kia ba má Hồng còn sinh tiền, chị cũng thường hay đến phụ trong những ngày nhiều khách, gia đình nầy cũng hay giúp đỡ gia đình anh chị khi túng quẫn ngặt nghèo nhất là Hồng là một bạn gái rất tốt luôn luôn sát cánh bảo vệ Nhan. Chị cố gắng kềm không thở dài nhưng tim sao mà hồi họp lạ, con đường chẳng cách xa bao nhiêu mà sao lâu tới quá.
- Dì nhớ phố nhà cháu không, mình đi ngõ hông lên lầu luôn nghe dì, nói chuyện dễ hơn.
Chị gật đầu theo chân Hồng như cái máy, tin vào Hồng chỉ mang điều may mắn thôi.
Vào nhà, miệng vừa mời chị Tư ngồi Hồng vội vã vào trong và đem ra một phong thư đưa chị xem. Nhìn sơ qua tên trên bao thư và viết không dấu của người gửi, chị ngẩn ngơ đưa mắt nhìn Hồng vừa đưa trả lại bức thư không nhầm nhò gì với mình.
- Thư gửi cho em nhưng trong đó có thư cho dì nữa. Dì lấy thư ra đi và đọc cả hai. Cháu đi lấy gì dì cháu mình uống một chút, khát quá.
Không ngần ngại gì nữa, run run chị vội bóc thư, càng đọc mắt chị mở to hơn, hơi thở dồn dập hổn hển và cuối thư chị ôm hai lá thư vào lòng khóc nức nở vừa gật gật xá xá bốn bề vừa lẩm bẩm « Cám ơn Trời Phật Chúa Mẹ, Ông Bà cha mẹ, con Nhan còn sống ». Vậy mà vừa nghe tiếng lẹt xẹt đôi dép đến gần, chị hoàn hồn hoảng hốt ngó quanh quẩn tứ phía tưởng như tiếng « dép râu » của công an khu vực xuất hiện bất thần, vội vã nhét bức thư vào ngực vuốt tóc vuốt mặt làm tỉnh. Khi thấy Hồng xuất hiện với hai ly nước mát, chị bật cười chảy nước mắt nói :
- Cô làm tôi hết hồn, sao bây giờ cái gì cũng làm cho tôi sợ được hết. Thời nầy hạng thứ dân như tôi mà cũng sống không yên ngán bị chụp mũ tố ẫu thì bị tù mục gông rục xương. Nghèo như tôi có gì mà mất đâu, chén sành mẻ đâu ngại cụng với chén kiểu ly pha lê, nhưng vì chờ tin mấy đứa nhỏ sống chết thế nào nên đành giả dại qua ải thôi. Cám ơn cô Hồng quá, à mà nhận được thư nước ngoài như vậy coi chừng có gi liên lụy với gia đình cô không ? Có ảnh hưởng không tốt về việc đi học tập cậu ba đại úy không ? Cô gọi tụi tôi là anh chị và xưng em cho thân tình hơn và đúng theo kiểu gọi mới hiện đại bây giờ.
- Vậy thì chúc mừng anh chị nhưng em nghĩ xin chị không nên tung tin sớm quá không lợi đâu. Không phải em lo gì về phần gia đình hay cá nhân em mà chính cho anh chị thôi. Điều quan trọng nhất đã biết rồi, từ trước đến giờ đã dấu nhẹm được thì cố dấu cho đến trót. Em sẽ trả lời cho Nhan để trấn an Nhan và cho biết địa chỉ nhà của anh chị để Nhan trực tiếp liên lạc. Hơn thế nữa, anh chị có thể viết thư cho Nhan gửi chung hoặc riêng tùy ý, em gửi cho.
- Hồng biết mà, chị từ trước đến nay có biết viết thư gì đâu, ông xã mình làm nghề « dân biểu » ( tiếng lóng mới cho nghề chạy xích lô ) lâu quá, tay cứng rồi viết chữ như con còng chính tả trật lất hết ráo trọi. Hồi nãy chỉ thấy qua loa cái địa chỉ viết bằng tiếng u tiếng Tây gì đó chị đã hoa mắt rồi, đớ lưỡi đánh vần ù ù cạc cạc. Thôi xin cho can đi, chắc chị nhờ em giúp chị viết dùm, chỉ cho chị ký tên ở cuối thư.
- Tùy chị thôi. Lần đầu tiên viết thư về nước, Nhan không chắc thư có đến hay không nên như chị thấy, Nhan cẩn thận viết rất ngắn, đúng thôi, điều cần thiết là cho biết là cả năm đều khoẻ. Từ nay, hai gia đình thở phào được rồi, hy vọng ngày gặp gỡ không xa đâu.
Vài tháng sau, thùng đồ gửi về khi nhỏ khi to gồm có quần áo, thuốc men, đồ ăn,…Nhờ bán lại quà nhận được, gia đình dành dụm để có một số vốn hầu sửa lại chiếc lều rộng rãi thoáng mát hơn và cho các con có thể tiếp tục đi học, tìm cách bán hàng rong trước rồi tùy thời, hy vọng gặp lại con.
Sang Mỹ, ba chị em Nhan may mắn đã được một gia đình không con đỡ đầu nuôi cho đi học. Ra trường đi làm ba anh em ra riêng sống với nhau và luôn liên lạc với anh em với Thành cũng được một gia đình Việt giúp đỡ lúc đầu. Nhan sắp lập gia đình với một thanh niên Mỹ gốc Việt nên nhất định làm mọi thủ tục để bảo lãnh cho cha mẹ và hai em. Anh chị lúc đầu từ chối nhưng sau đó Nhan thuyết phục là nếu không đi thì các em còn lại cũng không đi được nên cuối cùng anh chị đồng ý vì con.
Trong thời gian chờ đợi giấy tờ, anh chị Tư luôn tìm cách giúp đỡ trong khả năng của mình, đem về săn sóc một vài đứa trẻ gái hoặc nhỏ mồ côi bơ vơ đói khát nằm ngủ bên bờ tường cao của nhà ga góc hẻm từng em một, sau một thời gian tìm cách đem gởi các hội từ thiện hay tìm công việc nào để sống qua ngày. Có tiền khá hơn chị sang một chỗ ở bìa chợ để gánh bán cơm tấm buổi sáng, các em nhỏ phụ giúp. Sau đó hai chị em mở được một quán ăn nhỏ cho khách bình dân. Đời sống tuy cơ cực nhưng tạm ổn hơn.

Ngày gia đình chính thức ra phi trường đi Mỹ, anh chị Tư vốn đã gầy mà còn mất thêm vài kí lô. Nhớ lại thời gian làm thủ tục nộp đơn đến ngày ra đi, anh chị không thể nào tưởng tượng được bao giai đoạn nhức đầu tốn tiền bao công sức đã trải qua. Thế mới ngộ ra rằng nghèo có khổ nhưng cũng có niềm vui sướng riêng, càng có của thì bậc thang phiền toái lo toan càng dài tỷ lệ thuận theo cái gì mình có. Vậy mà túi tham của con người vẫn còn không đáy.
Sống trên vỉa hè bao nhiêu năm chứng kiến bao cuộc đổi thay đất nước ngay trong lòng thủ đô Saigon, Hòn ngọc Viễn Đông, nay đã đổi tên, dù phải sống kiếm ăn từng ngày có khi bửa đói bửa no, anh chị Tư vẫn không bao giờ nghĩ rằng ngày nầy có thể xảy ra, rời xa Tổ quốc. Thế mà tại sao cuộc đổi đời vẫn không cản ngăn được bao chuyến ra đi bằng mọi phương cách sống chết ? Trước kia chiến tranh đã chia đôi đất nước, cuộc di cư còn chỉ xảy ra trong đất nước thôi, bây giờ, Bắc Nam một dãy, thế mà thành phần vô sản như gia đình anh chị cũng đành quyết định bay đi.
Phi cơ cất cánh lên cao dần lượn một vòng trên không phận Saigon từ giã, nhìn qua cửa kính nhỏ, thành phố thu hình lần nhỏ lại thành một điểm rồi mất dạng ngoài tầm nhìn trong phút chốc để rồi ngự trị khắc ghi mãi mãi trong tận cùng tâm hồn .
Xin chào quê hương và hẹn một ngày về !

Trần Thành Mỹ